Sạt lở ở ĐBSCL: [Bài 2] Rời cồn để an toàn, sinh kế tính sao?

Dời đi nhưng vẫn lo sinh kế Cồn Thanh Long (ấp Phước Lý Nhì, xã Quới Thiện) thời gian gần đây không còn bình yên như trước. Những vết nứt chạy dài trên thân đê, những đoạn đất sụp xuống sau mỗi đợt triều cường khiến người dân sống trong trạng thái thấp thỏm. Đất vẫn đó, vườn vẫn xanh, nhưng ranh giới an toàn ngày càng mong manh. Cồn này, năm nào cùng xảy ra sạt lở, thường là vào những đợt triều cường cuối năm. Năm ngoái, ngày 9/11, UBND tỉnh Vĩnh Long đã phải công bố tình huống khẩn cấp sạt lở đê bao tại khu vực này. Đoạn sạt lở dài khoảng 225 m được xác định ở mức nguy hiểm, có thể tiếp tục lan rộng nếu không xử lý kịp thời. Trước đó, triều cường ngày 23/10 đã làm vỡ hoàn toàn 15 m đê bao; hai đoạn lân cận dài 210 m và 317 m tiếp tục có nguy cơ cao sạt lở, chỉ còn lớp đất mỏng yếu. Khi triều cường đạt đỉnh, khu vực có thể ngập sâu đến 2 m, đe dọa trực tiếp đến 6 hộ dân với 23 nhân khẩu. Trong bối cảnh đó, di dời không còn là phương án dự phòng, mà là yêu cầu bắt buộc để đảm bảo an toàn tính mạng. Sáng 21/4/2026, đoàn công tác do Phó Chủ tịch UBND tỉnh Châu Văn Hòa dẫn đầu đã làm việc với các sở, ngành và địa phương để rà soát tiến độ di dời. Tại đây, các đơn vị báo cáo hiện trạng nhà ở, đất canh tác và hoàn cảnh của từng hộ dân, đồng thời ghi nhận ý kiến người dân nhằm hoàn thiện phương án bố trí tái định cư và thu hồi đất. Theo kế hoạch, địa phương sẽ thu hồi phần nền nhà tại cồn và bố trí vào khu tái định cư ở thị trấn Vũng Liêm cũ (nay thuộc xã Trung Thành), mỗi hộ khoảng 90 m², hạ tầng cơ bản đảm bảo. Tuy nhiên, đáng lo là việc “rời cồn” mới chỉ diễn ra ở phần chỗ ở, còn sinh kế vẫn gắn chặt với mảnh đất cũ. Gia đình ông Nguyễn Chí Lập là một trường hợp điển hình. Với 6 nhân khẩu và 13 công đất trồng bưởi, xoài, nguồn sống của gia đình hoàn toàn phụ thuộc vào vườn tược tại cồn. Việc di dời chỉ dừng lại ở nơi ở. Điều đó đồng nghĩa với việc người dân “ở một nơi, làm một nẻo”, họ sẽ sống ở nơi mới, nhưng mỗi ngày vẫn phải quay về cồn để làm ăn - nơi đang đối mặt nguy cơ sạt lở. Sự “chia đôi” này khiến quá trình di dời trở nên nửa vời: an toàn cư trú được cải thiện, nhưng rủi ro sinh kế vẫn còn nguyên. Khu tái định cư, trong cách nhìn của người dân, trước mắt giống như một “nơi trú ẩn” hơn là nơi bắt đầu cuộc sống mới. “Di dời để khi có nước, có sự cố thì còn có chỗ ở thôi…”, chị Thoa - con dâu ông Lập nói. Và phía sau sự chấp nhận ấy là những khoảng trống chưa được lấp đầy: “Về đó em cũng chưa biết chỗ đó ra sao… chưa tính tới nữa”. Không chỉ riêng gia đình ông Lập, nhiều hộ dân khác cũng rơi vào tình trạng tương tự. Tại buổi tiếp xúc với lãnh đạo tỉnh trước đó, bà Trần Thị Bảy, đại diện các hộ dân bày tỏ mong muốn nếu có thể, mong nhà nước sớm đầu tư đê bao kiên cố để người dân tiếp tục sản xuất. Trong trường hợp buộc phải di dời, bà đề nghị cần có nơi ở ổn định, việc làm và chính sách thỏa đáng, để người dân có thể yên tâm ổn định cuộc sống lâu dài. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Châu Văn Hòa nhấn mạnh, với nhiệm vụ di dời dân ra khỏi vùng nguy cơ sạt lở yêu cầu phải hành động nhanh, không để chậm trễ trong bối cảnh mùa mưa đang đến gần: “Nếu chúng ta không làm sớm, mưa tới, nước ngập, lở rồi dân đi đâu? Phải làm liền chứ không là không kịp”. Thông điệp này cho thấy rõ tính cấp bách của bài toán di dời. Tuy nhiên, câu chuyện không dừng lại ở việc đưa người dân ra khỏi vùng nguy hiểm, mà còn là làm thế nào để họ có thể sống ổn định sau khi rời cồn. Từ chuyện cồn Hô: Sinh kế có thể “rời đất” Trong khi cồn Thanh Long đang loay hoay với bài toán “rời cồn nhưng chưa rời được sinh kế”, thì tại cồn Hô (nay thuộc xã Nhị Long, tỉnh Vĩnh Long), người dân lại chọn một hướng đi khác: từng bước tách sinh kế khỏi sự phụ thuộc hoàn toàn vào đất. Cồn Hô là một cù lao nhỏ nằm giữa sông Cổ Chiên, với 23 hộ dân và khoảng 80 nhân khẩu sinh sống. Nơi đây cũng không nằm ngoài quy luật tác động của triều cường và sạt lở. Năm 2025, khu vực này đã được công bố tình huống khẩn cấp với tổng chiều dài sạt lở khoảng 680 m; nhiều đoạn đê bị vỡ, gây ngập toàn bộ cồn từ 1-1,5 m, ảnh hưởng đến hàng chục hecta cây trồng và nuôi trồng thủy sản. Đứng trước rủi ro đó, thay vì chỉ trông chờ vào các công trình bảo vệ, người dân cồn Hô đã chủ động tìm hướng thích ứng. Từ năm 2020, họ bắt đầu phát triển du lịch sinh thái cộng đồng, tận dụng chính cảnh quan và đời sống nông thôn làm sản phẩm. Ông Huỳnh Văn Nguyên (ông Hai Nguyên), người gắn bó lâu năm với cồn, cho biết mô hình này hình thành từ sự đồng lòng của người dân. “Ai có gì làm nấy”, người có vườn thì làm du lịch miệt vườn, người có ao thì cho khách câu cá, người có nghề thì phục dựng lại để phục vụ du khách. Chính sự tự nhiên, mộc mạc ấy lại trở thành sức hút. Du khách đến đây không tìm kiếm dịch vụ cao cấp, mà tìm cảm giác “trở về”: đi bộ trên đường đất, chèo xuồng, hái trái cây, ăn cơm vườn, nghe vọng cổ dưới ánh đèn dầu. Chị Châu Thị Phụng, chủ vườn thảo dược Hai Trải, cho biết: “Nhờ làm du lịch mà cuộc sống khá hơn trước. Mỗi tháng có hàng trăm khách, có cả khách quốc tế”. Điểm đáng chú ý là du lịch đã giúp người dân cồn Hô từng bước giảm phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp. Thu nhập không còn chỉ trông chờ từ đất, mà được mở hướng từ các hoạt động trải nghiệm, dịch vụ gắn với đời sống và văn hóa bản địa. Du lịch cộng đồng chưa thể thay thế sản xuất truyền thống, nhưng đã mở hướng để người dân có việc làm và nguồn thu, góp phần giảm áp lực phụ thuộc vào vùng canh tác có rủi ro. Dù vậy, mô hình này cũng không phải không có thách thức. Hạ tầng còn hạn chế, rủi ro sạt lở vẫn hiện hữu và việc nâng cao chất lượng dịch vụ là yêu cầu tất yếu nếu muốn phát triển bền vững. Câu chuyện từ hai cồn đất cho thấy hai trạng thái khác nhau của cùng một vấn đề. Ở cồn Thanh Long, người dân buộc phải rời đi để đảm bảo an toàn, nhưng sinh kế vẫn “mắc kẹt” tại nơi ở cũ. Trong khi đó, ở cồn Hô, người dân tìm cách tạo ra sinh kế mới bằng cách chuyển đổi sang phát triển du lịch cộng đồng. Sạt lở còn diễn biến phức tạp, di dời là cần thiết, nhưng chưa đủ. Điều quan trọng hơn là phải giúp người dân ổn định sinh kế tại nơi ở mới. Bởi sau cùng, rời cồn chỉ là bước đầu. Điều quyết định là người dân có thể sống được như thế nào sau khi rời đi. Đây là bài học đã rút ra từ chương trình cụm tuyến dân cư vùng ngập lũ ĐBSCL từ thập niên đầu của thế kỷ 21, từ năm 2002-2010!