Cá tra trước ngã rẽ mới: [Bài 1] Nỗi lo nguồn nguyên liệu

Đơn hàng trở lại

Bức tranh thương mại thủy sản thế giới đang thay đổi khi nhu cầu nhập khẩu tại nhiều thị trường đang phục hồi, song cạnh tranh giữa các quốc gia xuất khẩu ngày càng gay gắt.

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), tháng 8/2026, xuất khẩu thủy sản Việt Nam đạt 1,14 tỷ USD, tăng 6% so với cùng kỳ; đưa kim ngạch 8 tháng đầu năm lên khoảng 8 tỷ USD, tăng 11,8%. Trong đó, cá tra tiếp tục là một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực với kim ngạch hơn 1,51 tỷ USD, tăng 9%. Đáng chú ý, xuất khẩu cá tra đang có sự phân hóa mạnh giữa các thị trường: Trung Quốc - Hồng Kông tăng 26,5%, EU tăng 11,4%, trong khi thị trường Mỹ giảm 13,9%.

Việt Nam vẫn giữ vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng, nhưng không còn là lựa chọn gần như mặc định như trước. Tại nhiều thị trường, đặc biệt là Trung Quốc, các đối thủ như Nga, Ecuador, Na Uy hay Ấn Độ đều gia tăng hiện diện với tốc độ nhanh. Điều đó đồng nghĩa lợi thế cạnh tranh không còn nằm ở việc "có thị trường hay không", mà ở khả năng đáp ứng nhanh hơn, ổn định hơn và tạo ra giá trị khác biệt.

Ông Ong Hàng Văn, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH SX-TM-DV Thủy sản Trường Giang cho biết, từ đầu năm đến nay, xuất khẩu cá tra nhìn chung thuận lợi hơn, người nuôi cũng bắt đầu có lợi nhuận trở lại. Tuy nhiên, mức lợi nhuận chưa cao do vẫn chịu tác động từ chu kỳ sản xuất trước đó, khi giá cá giống tăng mạnh, kéo giá thành nuôi lên.

"Hiện giá vốn khoảng 31.000 đồng/kg, bán khoảng 32.000 đồng/kg thì cũng có lời, nhưng không nhiều. Nếu sang vụ mới, giá cá giống giảm thì giá vốn có thể xuống dưới 30.000 đồng/kg. Khi đó, chỉ cần bán 31.000-32.000 đồng/kg là người nuôi và doanh nghiệp đều có lợi nhuận", ông Văn phân tích.

Điều đó cũng lý giải vì sao doanh nghiệp không xem việc nhận thật nhiều đơn hàng là mục tiêu ưu tiên. Với Công ty Trường Giang, mỗi hợp đồng chỉ được ký khi đã tính toán được khả năng đáp ứng nguồn nguyên liệu. Theo ông Văn, nhận đơn hàng vượt khả năng cung ứng không chỉ làm đội chi phí thu mua mà còn có thể ảnh hưởng đến tiến độ giao hàng và uy tín với đối tác.

Những gì diễn ra tại Trường Giang cũng phản ánh bức tranh chung của ngành. Theo bà Lê Hằng, Giám đốc Truyền thông VASEP, thương mại thủy sản thế giới đang bước vào giai đoạn cạnh tranh quyết liệt hơn khi nhiều quốc gia cùng gia tăng hiện diện tại các thị trường nhập khẩu lớn. Riêng tại Trung Quốc, Nga, Ecuador, Na Uy và Ấn Độ đều đang mở rộng thị phần, khiến áp lực cạnh tranh đối với doanh nghiệp Việt Nam ngày càng lớn.

Theo VASEP, trong bối cảnh nguồn cá khai thác tự nhiên trên thế giới suy giảm và chi phí khai thác tăng, cá tra vẫn có lợi thế nhờ là nguồn cá nuôi có giá cạnh tranh, phù hợp xu hướng tiêu dùng. Tuy nhiên, để duy trì tăng trưởng, doanh nghiệp cần nâng cao khả năng chủ động nguồn nguyên liệu, chất lượng sản phẩm và đáp ứng tốt hơn các yêu cầu của thị trường.

Nút thắt về nguyên liệu

Để giảm phụ thuộc vào thị trường thu mua, nhiều doanh nghiệp cá tra đã chủ động đầu tư vùng nuôi và liên kết với người dân. Đây cũng là cách Thủy sản Trường Giang lựa chọn để bảo đảm nguồn cung cho hoạt động chế biến.

Theo ông Ong Hàng Văn, hiện doanh nghiệp chủ động khoảng 50% nguyên liệu từ vùng nuôi của mình, khoảng 20% được phát triển thông qua liên kết với các hộ nuôi bằng hình thức hỗ trợ thức ăn và kỹ thuật. Khoảng 30% còn lại được thu mua từ bên ngoài.

"Phần phải mua ngoài sẽ khó hơn một chút, nhưng mình lấy giá nguyên liệu tự nuôi bình quân với giá mua ngoài thì vẫn có thể bảo đảm hiệu quả sản xuất", ông Văn cho biết.

Trong khi Trường Giang tìm cách tăng mức độ chủ động nguyên liệu thì với Công ty TNHH Hùng Cá, bài toán này vẫn là thách thức lớn nhất đối với sự phát triển của doanh nghiệp.

Theo ông Trần Văn Hùng, Chủ tịch HĐQT Công ty TNHH Hùng Cá, điều doanh nghiệp cần hiện nay không phải là thêm thị trường, mà là điều kiện để mở rộng vùng nuôi và phát triển sản xuất cá giống. Tuy nhiên, việc tiếp cận quỹ đất vẫn gặp nhiều khó khăn, khiến kế hoạch đầu tư vùng nguyên liệu kéo dài.

Theo ông, vấn đề của ngành hiện nay không chỉ là thiếu cá nguyên liệu mà bắt đầu ngay từ khâu con giống. Trước những ý kiến cho rằng giống cá tra đang bị thoái hóa, lãnh đạo Hùng Cá cho rằng, điều đáng lo hơn là nguồn giống không đủ để sản xuất. "Không phải thoái hóa giống, mà bây giờ muốn mua cũng không có giống để mua", ông nói.

Theo doanh nghiệp, khi nguồn giống không đáp ứng được nhu cầu thì vài tháng sau sẽ thiếu cá thương phẩm phục vụ chế biến xuất khẩu. Đây là vòng luẩn quẩn khiến doanh nghiệp luôn ở thế bị động trước những biến động của thị trường.

Bên cạnh nguyên liệu, doanh nghiệp còn chịu sức ép từ chi phí lao động, điện, nhiên liệu và vận chuyển. Với đặc thù sử dụng hàng nghìn lao động, những biến động này tác động trực tiếp đến giá thành sản xuất và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.