Canh tác cà phê thông minh tại Ia Hrung: Bón phân theo đất, hiệu quả khác biệt

Tham gia chương trình Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu của Công ty CP Phân bón Bình Điền, anh được phân tích đất, bón phân đúng nhu cầu và có chuyên gia đồng hành; chỉ sau đầu mùa mưa, phần vườn mô hình đã khác biệt rõ so với phần chăm sóc theo cách cũ.

Trên đất đỏ bazan thôn Thành Hà, vườn cà phê giống TRS1 trồng từ năm 2010 của anh Quỳnh thuộc nhóm khá trong vùng. Tuy vậy, mấy niên vụ gần đây chi phí phân bón tăng đều mà năng suất đứng lại, đất có dấu hiệu chai cứng, cây dễ xuống sức khi mùa khô kéo dài rồi mưa dồn dập.

Điểm nghẽn mà kinh nghiệm không nhìn thấy

Khi tham gia chương trình, mẫu đất của vườn được gửi phân tích tại Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI). Kết quả cho thấy hữu cơ, đạm và lân dễ tiêu đều đủ, nhưng đất chua ở mức cao, magiê và bo thấp. Dinh dưỡng đa lượng không thiếu; cái thiếu là môi trường đất để cây hấp thu: đất chua khiến rễ kém phát triển và khóa một phần lân, thiếu magiê và bo làm bộ lá yếu và dễ rụng quả non.

Cách bón cũ làm vấn đề nặng thêm: mỗi năm 1,65 tấn NPK/ha chia 5 đợt, bón vãi trên mặt, hễ có mưa đầu mùa là bón mà ít khi kiểm tra đất đã đủ ẩm hay rễ đã hồi phục sau hạn hay chưa. "Tôi từng nghĩ cứ bón nhiều phân thì cây khỏe. Có năm đầu tư rất nhiều tiền phân mà cây không hấp thu hết, đất lại ngày càng chai", anh Quỳnh kể. Hai hộ cùng cụm Ia Hrung còn dùng nhiều hơn: Anh Vũ Văn Hạnh 2,5 tấn NPK/ha cho 4,5 tấn nhân; ông Võ Văn Thìn gần 4 tấn NPK/ha cho 5,5 tấn nhân. Năng suất cao ở đây đang được mua bằng lượng phân rất lớn.

Giải pháp của chương trình canh tác cà phê thông minh

Niên vụ 2025–2026, ba vườn ở Ia Hrung nằm trong 48 vườn mô hình tại 6 tỉnh của chương trình Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu do Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền chủ trì, phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia và WASI.

Đây là chương trình Bình Điền đã theo đuổi hơn mười năm ở Tây Nguyên với cách tiếp cận nhất quán: Phân tích đất trước, bón phân theo độ phì và năng suất mục tiêu, có nhà khoa học theo dõi suốt vụ. Mỗi vườn dành 1 ha chia đôi: 0,5 ha theo quy trình chương trình, 0,5 ha nông dân chăm như cũ để đối chứng trên cùng đất, cùng giống, cùng người làm.

Trên phần mô hình, cách làm của anh Quỳnh thay đổi ở bốn điểm: Thứ nhất, cải tạo đất trước khi nuôi cây: Bón Đầu Trâu Cân bằng đất và phân hữu cơ để hạ độ chua, bổ sung magiê, bo đúng theo kết quả phân tích.

Thứ hai, chỉ bón khi đất đủ ẩm và rễ đã ra rễ tơ mới, chuyển từ bón vãi sang rạch rãnh lấp đất để giảm rửa trôi trên đất bazan.

Thứ ba, bón theo giai đoạn sinh trưởng bằng bộ phân Đầu Trâu chuyên dùng cho cà phê, lượng bón tính theo đất và năng suất mục tiêu thay vì bón dư "cho chắc". Thứ tư, có chuyên gia đồng hành: cán bộ kỹ thuật Bình Điền, khuyến nông và nhà khoa học xuống vườn theo từng đợt, phòng rệp sáp và bệnh mùa mưa từ sớm.

Hiệu quả nhìn thấy trên vườn

Khác biệt giữa hai phần vườn thể hiện ngay giai đoạn nuôi quả. Phần mô hình phục hồi nhanh sau hạn, bộ lá xanh dày, cành dự trữ khỏe, chùm quả đóng dày và đồng đều, tỷ lệ rụng quả non giảm rõ; phần đối chứng cây vẫn xanh nhưng lá mỏng hơn, quả rụng rải rác dưới gốc sau các trận mưa lớn.

Về chi phí, lượng phân trên phần mô hình được tính theo phân tích đất nên thấp hơn cách bón cũ, số đợt bón hợp lý hơn, công lao động giảm; nhật ký ghi chép sẽ cho phép so sánh chi phí và lợi nhuận hai phần vườn khi kết thúc vụ.

"Trước đây thấy mưa là bón. Bây giờ mình chờ đất đủ ẩm, xem rễ rồi mới bón, cây mới ăn được phân. Giá trị nhất là gặp vấn đề có thể trao đổi ngay với chuyên gia để xử lý đúng từ đầu", anh Quỳnh nói.

Ý nghĩa của mô hình

Ý nghĩa của mô hình Canh tác cà phê thông minh tại Ia Hrung cho thấy ngay cả vườn cà phê năng suất khá, chủ vườn nhiều kinh nghiệm vẫn có thể làm tốt hơn khi bón phân theo kết quả phân tích đất thay vì theo thói quen.

Với vùng đang phải bón lượng phân rất lớn để giữ năng suất, thay đổi lớn nhất mà mô hình mang lại là bón đúng loại, đúng lượng, đúng thời điểm: Cây hấp thu tốt hơn, lượng phân giảm mà năng suất không giảm. Nhờ đó, nông dân giảm chi phí đầu tư, hạn chế rửa trôi dinh dưỡng, giữ được độ phì đất bazan và góp phần giảm phát thải.

Kết quả năng suất của hai phần vườn sẽ được cân đo, so sánh khi thu hoạch cuối năm. Nhưng cách nghĩ đã thay đổi từ bây giờ: "Bón ít đi mà cây khỏe hơn thì đó mới là tiến bộ", anh Quỳnh nói. Từ những hộ như vậy, chương trình canh tác cà phê thông minh của Bình Điền đang lan tỏa cách làm mới trong cộng đồng trồng cà phê Gia Lai, giúp nông dân canh tác có cơ sở khoa học và chủ động trước thời tiết ngày càng bất thuận.