Chủ động giữ nguồn nước trước El Niño 2026

Cục Quản lý tài nguyên nước vừa có Báo cáo số 237/BC-TNN ngày 4/9/2026 gửi Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đánh giá nguy cơ thiếu hụt nước do El Niño. Đồng thời đề xuất giải pháp bảo đảm nước sinh hoạt và phát triển kinh tế - xã hội năm 2027, góp phần giữ vững an ninh lương thực, năng lượng.

Theo nhận định của Cục Khí tượng Thủy văn, El Niño đã hình thành và có thể mạnh tương đương hoặc hơn các đợt năm 2015-2016 và 2019-2020. Do đó, nhiệt độ được dự báo cao hơn bình thường, nắng nóng gay gắt, trong khi lượng mưa thiếu hụt và mùa mưa có thể kết thúc sớm. Vì vậy, nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn, thiếu nước trong mùa khô 2026-2027 rất cao, nhất là tại Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long.

Trong bối cảnh đó, nếu không tích trữ ngay trong mùa lũ năm 2026, thiếu nước có thể tác động đến sinh hoạt, sản xuất, phát điện và hệ sinh thái. Vì thế, cần chuyển từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro, từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ sớm, từ xa.

Rủi ro lan từ hồ chứa đến đồng ruộng, đô thị và hệ thống điện

Theo báo cáo, dưới tác động của El Niño, từ tháng 5/2026, nguồn nước trên phần lớn sông, suối đã bắt đầu suy giảm. Trong giai đoạn tháng 6-8/2026, dòng chảy trên 12 lưu vực lớn thấp hơn trung bình nhiều năm từ 10-75%, ngoại trừ lưu vực sông Hồng và dòng chính sông Mã. Dự báo lượng mưa có thể thiếu hụt 10-40%; đồng thời, xâm nhập mặn xuất hiện sớm và lấn sâu.

Bài học từ các mùa hạn 2015-2016 và 2019-2020 cho thấy rủi ro bắt đầu từ cuối mùa lũ. Khi đó, 43 hồ thủy điện lớn được thống kê đều không tích đủ nước, tổng thiếu hụt 7,73-11 tỷ m³; 65% trong số 189 hồ thủy lợi lớn cũng thiếu nước. Đồng thời, dòng chảy mùa cạn trên các sông chính giảm 15-78%.

Từ bức tranh chung đó, rủi ro tại từng vùng có sự khác biệt. Ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, dù hệ thống thủy lợi tương đối đồng bộ, khu vực vẫn phải bảo đảm nước cho khoảng 29 triệu người và 800.000 ha nông nghiệp. Trong khi mực nước sông Hồng hạ thấp làm giảm khả năng lấy nước, việc tập trung 46,1% công suất thủy điện cả nước còn khiến thiếu nước tác động đến an toàn hệ thống điện.

Trong khi đó, Duyên hải Nam Trung Bộ dễ tổn thương do sông ngắn, dốc, mùa khô dài và khả năng trữ hạn chế. Dòng chảy sông Kôn có thể giảm 72,8%, sông Ba 67,5% và sông Thu Bồn 52,8%. Nhiều đô thị, khu kinh tế phụ thuộc vào hồ thượng nguồn, trong khi diện tích được tưới tại sông Ba chỉ đạt 23%, Vu Gia - Thu Bồn đạt 35%.

Tại Tây Nguyên, khoảng 735.300 ha cây công nghiệp, cây lâu năm nằm ngoài phạm vi cấp nước thủy lợi, trong khi tỷ lệ chủ động nước chỉ đạt 17-19%. Do đó, nếu dòng chảy giảm 36-40% hoặc cao hơn, các vùng cà phê, hồ tiêu và công trình cấp nước nhỏ sẽ chịu tác động trực tiếp.

Ở Đông Nam Bộ, lưu vực sông Đồng Nai có mức căng thẳng mùa cạn cao nhất cả nước, trong khi 91% công suất cấp nước đô thị phụ thuộc vào hồ thượng lưu. Vì vậy, suy giảm dòng chảy kết hợp với ô nhiễm và xâm nhập mặn có thể ảnh hưởng khoảng 26 triệu người, các khu công nghiệp và 210.000 ha thuộc hệ thống Dầu Tiếng - Phước Hòa.

Đáng lo hơn, Đồng bằng sông Cửu Long dù có lượng nước lớn nhất nhưng phụ thuộc gần như hoàn toàn vào dòng chảy sông Mekong; 87,3% công suất cấp nước đô thị khai thác từ sông không có công trình điều tiết. Nếu dòng chảy sông Tiền, sông Hậu giảm 40-60% và mặn lấn sâu 40-70 km, sinh hoạt và nông nghiệp ven biển sẽ chịu sức ép lớn.

Tích nước sớm, phân phối chủ động, ưu tiên sinh hoạt

Trước những nguy cơ trên, Cục Quản lý tài nguyên cho rằng, giải pháp xuyên suốt là điều hòa, phân phối nguồn nước từ sớm, từ xa. Theo đó, ngay từ tháng 9/2026, các địa phương cần chủ động tích nước cho hồ thủy lợi, thủy điện; vận hành linh hoạt để vừa phòng, chống lũ, vừa dành nước cho mùa cạn năm 2027.

Đối với 10 lưu vực có quy trình liên hồ chứa, UBND cấp tỉnh được đề xuất quyết định việc tích nước; riêng lưu vực sông Hồng do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quyết định. Qua đó, hoạt động điều hành có thể bám sát thực tế nhưng vẫn bảo đảm phối hợp thống nhất trên toàn lưu vực.

Cùng với tích nước, các địa phương cần điều chỉnh mùa vụ, chuyển đổi cây trồng hoặc cắt giảm diện tích tại nơi không bảo đảm nguồn; kết hợp hoặc luân phiên khai thác nước mặt và nước dưới đất; phục hồi giếng khoan dự phòng. Trong mọi trường hợp, nước sinh hoạt phải được ưu tiên cao nhất.

Đồng thời, Bộ Xây dựng được đề nghị tăng kết nối cấp nước, giảm thất thoát và chuẩn bị nguồn dự phòng cho đô thị lớn. Bộ Công Thương cùng ngành điện cần cân đối các nguồn điện khác, hạn chế phụ thuộc quá mức vào thủy điện khi phải giữ nước cho hạ du.

Về phía Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các đơn vị chuyên môn cần phối hợp theo dõi hồ chứa, hướng dẫn thời vụ, bảo đảm cấp nước nông thôn và tăng cường dự báo. Kịch bản nguồn nước đối với sông Hồng, sông Mekong dự kiến công bố trong tháng 10/2026, các lưu vực còn lại trong tháng 11-12/2026. Trên cơ sở đó, nơi thiếu nước phải lập ngay phương án điều hòa, phân phối.

El Niño là hiện tượng khí hậu, nhưng mức độ thiệt hại không hoàn toàn do tự nhiên quyết định. Nếu dự báo được chuyển thành quyết định vận hành kịp thời; nguồn nước được tích trữ, phân phối và sử dụng tiết kiệm; trách nhiệm được xác định rõ, rủi ro sẽ giảm đáng kể. Giữ được nước mùa khô 2026-2027 cũng chính là giữ an toàn đời sống, ổn định sản xuất, an ninh lương thực, năng lượng và dư địa tăng trưởng.