Dữ liệu minh bạch nâng sức cạnh tranh nông sản Việt

Tại phiên thảo luận “Công nghệ nông nghiệp: Chuỗi giá trị minh bạch và bền vững”, trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế mùa Thu 2026 (AEF 2026), diễn ra ngày 27/10 tại TP.HCM, các chuyên gia và doanh nghiệp đã tập trung phân tích vai trò của dữ liệu, công nghệ trong nâng cao chất lượng, truy xuất nguồn gốc và sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam.

Truy xuất nguồn gốc trở thành điều kiện bắt buộc

Ông Vinod Ahuja, Trưởng đại diện Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) tại Việt Nam nhận định, nông nghiệp Việt Nam đã đạt được những thành tựu ấn tượng, với kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản năm 2025 đạt khoảng 70 tỷ USD. Tuy nhiên, để duy trì tăng trưởng và nâng cao giá trị, nông sản Việt Nam cần tạo được sự khác biệt bằng chất lượng và khả năng chứng minh nguồn gốc.

Theo ông Vinod Ahuja, thương mại nông sản đang bước sang giai đoạn mà dữ liệu trở thành cơ sở xác lập niềm tin. Các thị trường lớn như châu Âu, Trung Quốc không chỉ yêu cầu thông tin về xuất xứ mà còn muốn biết sản phẩm được sản xuất trên thửa đất nào, áp dụng quy trình canh tác ra sao, đáp ứng những tiêu chuẩn an toàn nào và có mức phát thải carbon bao nhiêu.

“Bằng chứng đang trở thành một phần của chính sản phẩm”, ông Vinod Ahuja nhấn mạnh và cho rằng, thách thức lớn hiện nay nằm ở khả năng thu thập và xác minh dữ liệu ngay tại nông trại.

Việt Nam có khoảng 8 triệu hộ nông dân với hơn 10 triệu thửa đất sản xuất quy mô nhỏ. Trong khi đó, việc ghi chép, quản lý dữ liệu chưa đồng bộ, nhiều thông tin còn phân tán giữa doanh nghiệp, cơ quan quản lý và các nền tảng truy xuất nguồn gốc.

Cùng một thửa đất có thể xuất hiện trong nhiều hệ thống nhưng thiếu mã định danh thống nhất để đối chiếu, xác minh. Điều này làm tăng chi phí quản lý và ảnh hưởng đến độ tin cậy của thông tin.

“Mọi thông tin mà chúng ta đưa ra ở các công đoạn tiếp theo trong chuỗi cung ứng đều phải bắt nguồn từ nông trại. Nếu dữ liệu ban đầu bị thiếu, chúng ta không thể xây dựng bất cứ điều gì trên nền tảng đó”, ông Vinod Ahuja phân tích và cho rằng, Việt Nam cần xây dựng hệ thống định danh thống nhất cho từng thửa đất, áp dụng tiêu chuẩn dữ liệu chung và tăng cường khả năng kết nối giữa các nền tảng.

Trong đó, Nhà nước cần đầu tư những hạng mục mang tính nền tảng như dữ liệu đất đai, bản đồ số và cơ chế xác minh thông tin.

Đặc biệt, chi phí truy xuất nguồn gốc không nên trở thành gánh nặng đối với nông dân nhỏ lẻ. Các hợp tác xã, tổ chức sản xuất cần phát huy vai trò tập hợp nông hộ, hỗ trợ quản lý dữ liệu và phân bổ chi phí, giúp nông dân tham gia những chuỗi cung ứng có giá trị cao.

Nâng giá trị nông sản nhờ dữ liệu

Chia sẻ kinh nghiệm thực tế, TS Trần Tấn Việt, Thành viên HĐQT Công ty CP Thành Thành Công - Biên Hòa (AgriS), Chủ tịch HĐQT Công ty TNHH Nghiên cứu Ứng dụng Mía đường Thành Thành Công (SRDC) cho rằng, truy xuất nguồn gốc không còn đơn thuần là lợi thế cạnh tranh mà đã trở thành điều kiện bắt buộc đối với doanh nghiệp muốn kinh doanh quốc tế.

Theo ông Việt, AgriS đã đầu tư hệ thống dữ liệu xuyên suốt chuỗi sản xuất, ghi nhận thông tin về đất đai, giống cây trồng, quy trình canh tác, thu hoạch và tiêu chuẩn chất lượng. Đồng thời, doanh nghiệp chuẩn hóa quy trình sản xuất, ứng dụng công nghệ kết nối nông dân với khách hàng.

Nhờ cải tiến kỹ thuật canh tác, các mô hình áp dụng đã tăng năng suất khoảng 30%, giảm 10% chi phí sản xuất, chủ yếu nhờ tiết giảm phân bón.

Hiệu quả còn thể hiện qua sản phẩm đường đạt chứng nhận Bonsucro, có giá bán cao hơn khoảng 500 đồng/kg. Với sản lượng quy đổi khoảng 10 tấn đường trên 1ha mía, giá trị tăng thêm đạt khoảng 5 triệu đồng và được doanh nghiệp chuyển trả cho nông dân.

Với sản phẩm dừa đạt chứng nhận hữu cơ, có hệ thống truy xuất nguồn gốc rõ ràng đã được xuất khẩu sang 70 quốc gia, góp phần củng cố niềm tin khách hàng và mở rộng thị trường.

Ông Việt đề xuất nguyên tắc “ai hưởng lợi thì người đó phải chi trả” khi đầu tư hệ thống truy xuất nguồn gốc. Theo đó, Nhà nước cần đầu tư hạ tầng dữ liệu chung như bản đồ số, mã số vùng trồng và kết nối quốc tế; doanh nghiệp chủ động đầu tư công nghệ, quản lý chất lượng và phát triển thị trường. Riêng nông dân cần được hỗ trợ, chia sẻ lợi ích thay vì phải gánh thêm chi phí.

Ông Nguyễn Cảnh Thắng, Chủ tịch HĐQT Exabyte cho biết, doanh nghiệp đã phát triển giải pháp truy xuất nguồn gốc ứng dụng blockchain Layer 1, kết hợp các thiết bị IoT và trí tuệ nhân tạo (AI) để hỗ trợ thu thập, quản lý dữ liệu vùng trồng.

Theo ông Thắng, blockchain giúp tăng tính minh bạch, bảo đảm khả năng truy vết những thay đổi của dữ liệu. Tuy nhiên, công nghệ không thể tự bảo đảm tính chính xác của thông tin đầu vào.

“Chúng ta cần phân biệt hai vấn đề: tính toàn vẹn của dữ liệu và tính chính xác của dữ liệu. Blockchain có thể bảo đảm tính toàn vẹn, nhưng để dữ liệu đầu vào chính xác thì cần phải chuẩn hóa thông tin vùng trồng, quá trình canh tác, thu hoạch và xác định rõ trách nhiệm của các bên liên quan”, ông Thắng phân tích.

Exabyte cũng đang hướng tới kết nối nền tảng của doanh nghiệp với hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia, góp phần hình thành hạ tầng dữ liệu dùng chung, hạn chế tình trạng mỗi đơn vị phát triển một hệ thống riêng biệt.

Tiến sĩ Trương Vĩnh Hải, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam cho rằng, Việt Nam đã có nhiều công nghệ nông nghiệp tiên tiến nhưng việc ứng dụng vào sản xuất còn hạn chế. “Chúng ta có công nghệ nhưng sự liên kết giữa công nghệ với quy trình sản xuất chưa chặt chẽ”, TS Hải nhận định và cho rằng, đất đai nhỏ lẻ, phân tán, chi phí đầu tư cao và hiệu quả kinh tế của một số công nghệ chưa được kiểm chứng đầy đủ khiến nông dân khó tiếp cận.