El Niño đảo nhịp mùa màng: [Bài 3] Tâm điểm lo ngại của ngành cà phê

El Niño đang trở lại với cường độ được dự báo rất mạnh, làm gia tăng nguy cơ nắng nóng, thiếu nước, xâm nhập mặn và những xáo trộn trong sản xuất nông nghiệp trên nhiều khu vực của thế giới. Không chỉ tác động đến mùa vụ, hiện tượng này còn có thể ảnh hưởng đến nguồn cung lương thực, giá nông sản, sinh kế của người sản xuất và chuỗi cung ứng toàn cầu.LTS:Loạt bài

“El Niño đảo nhịp mùa màng”cung cấp bức tranh về những tác động đáng chú ý đối với lúa gạo, cà phê, thủy sản và nông nghiệp Việt Nam, đồng thời đặt ra yêu cầu chủ động thích ứng, quản trị rủi ro. Thông tin quốc tế trong loạt bài được phóng viên biên dịch, biên tập từ nhiều nguồn; đồng thời ghi nhận thêm ý kiến chuyên gia trong nước để làm rõ tác động đối với Việt Nam.

Những biến động khó lường

Ngành cà phê đang bước vào giai đoạn mới với một mối lo trở thành tâm điểm của thị trường: El Niño.

El Niño là hiện tượng nhiệt độ bề mặt nước biển tại vùng trung tâm và phía đông xích đạo Thái Bình Dương ấm lên bất thường do gió tín phong suy yếu. Các cơ quan dự báo khí hậu toàn cầu cho biết, El Niño đang mạnh lên và có thể phát triển thành một đợt rất mạnh vào cuối năm nay, kéo dài sang đầu năm 2027. Hiện tượng này có thể làm nhiệt độ tăng cao, xáo trộn chế độ mưa và đe dọa sản xuất cây trồng trên phạm vi toàn cầu.

Theo Gcrmag.com, trong lịch sử, các đợt El Niño từng tác động đến giá cà phê và gây ra những biến động khó lường về năng suất. Tuy nhiên, tác động cụ thể của thời tiết không phải lúc nào cũng có thể dự báo chắc chắn.

TS. Aaron Davis, Trưởng nhóm nghiên cứu cấp cao về cây trồng và biến đổi toàn cầu tại Vườn Thực vật Hoàng gia Kew, Vương quốc Anh - chuyên gia hàng đầu về thích ứng với biến đổi khí hậu, phát triển bền vững và phát triển cây trồng, với hàng chục năm nghiên cứu về cà phê chia sẻ với Global Coffee Report rằng, đây sẽ là đợt siêu El Niño thứ ba mà ông từng trải qua.

Nhìn lại những đợt El Niño trước cho thấy mức độ tác động rất khác nhau. Theo TS. Davis, những hình thái khí hậu này có thể làm giảm sản lượng tại các quốc gia xuất khẩu cà phê, thậm chí gây hậu quả “tàn khốc” đối với những khu vực và cộng đồng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Giá cà phê trong thế giằng co

Các nhà dự báo nhận định có hơn 90% khả năng xuất hiện một đợt El Niño rất mạnh trong mùa thu và mùa đông ở Bắc bán cầu. Hiện tượng này có thể làm thay đổi mạnh lượng mưa và nhiệt độ tại những vùng sản xuất cà phê lớn.

Đối với ngành cà phê, hệ quả có thể rất đáng kể. Việt Nam và Indonesia - hai trong số những quốc gia sản xuất Robusta lớn trên thế giới có thể đối mặt với điều kiện nóng và khô hơn. Vụ Arabica của Brazil có thể chịu những tác động khác nhau tùy thời điểm và khu vực xuất hiện mưa, trong khi Colombia đã dự báo một vụ thu hoạch thấp hơn.

Liên đoàn Cà phê Colombia dự báo sản lượng năm nay đạt khoảng 12,5 triệu bao loại 60 kg, giảm khoảng 8% so với mức 13,7 triệu bao năm 2025. Mức giảm được cho là bắt nguồn từ những đợt mưa lớn trước đó và nguy cơ El Niño đang hình thành, chứ không phải trận động đất xảy ra trước đó vào ngày 10/8.

Giá cà phê Arabica kỳ hạn tháng 12/2026 giảm khoảng 2,02%, trong khi Robusta kỳ hạn tháng 9 giảm khoảng 2,81%. Dự báo thời tiết khô ráo, thuận lợi cho thu hoạch tại Brazil cũng tạo sức ép giảm giá cà phê.

Rủi ro trong những tháng tới vẫn hiện hữu. Mặc dù Brazil được dự báo đạt vụ thu hoạch cà phê kỷ lục trong niên vụ 2026 - 2027, Hiệp hội Công nghiệp Cà phê Hòa tan Brazil cho rằng một đợt Siêu El Niño có thể khiến sản lượng giảm tới 1/5.

Theo ông Will Corby, Giám đốc phụ trách cà phê và tác động xã hội tại nhà rang xay cà phê đặc sản Pact Coffee ở Vương quốc Anh, cả hai kịch bản cực đoan - hạn hán và lũ lụt - đều có thể làm giảm đáng kể năng suất, khiến thu nhập của hàng nghìn người trồng cà phê trên thế giới “sụt giảm nghiêm trọng”.

Ông cho rằng người trồng cà phê tại Nam Mỹ có thể chứng kiến năng suất giảm 30 - 50% do El Niño năm nay. Vì vậy, dự báo về một vụ mùa bội thu tại Brazil không phản ánh đầy đủ triển vọng sản xuất cà phê toàn cầu.

Thị trường cà phê vì thế đang bị giằng co giữa hai lực tác động trái chiều. Vụ thu hoạch của Brazil có thể tăng nguồn cung và kéo giá xuống, trong khi El Niño đe dọa sản lượng tương lai và tạo sức ép tăng giá. Sự giằng co này có thể khiến thị trường biến động mạnh trong những tháng tới.

Tìm đường thích ứng

Trước những rủi ro ngày càng lớn, ngành cà phê đang tìm kiếm các giải pháp thích ứng cả trước mắt và lâu dài.

Robusta ngày càng được sử dụng rộng rãi từ đầu những năm 1900. Tuy nhiên, TS. Davis lưu ý tại nhiều quốc gia sản xuất chủ chốt, giống cà phê này phải được tưới nước để bảo đảm khả năng sinh lời, thậm chí trong một số trường hợp để cây có thể sống sót. Nhưng các hệ thống tưới phụ thuộc vào sông, hồ và nước ngầm cũng dễ bị tổn thương và có thể chịu sức ép lớn hơn nếu xảy ra siêu El Niño.

Một hướng thích ứng khác là đa dạng hóa giống và loài cà phê. Những kết quả tích cực gần đây của cà phê Excelsa tại Uganda và một số quốc gia châu Phi đang thúc đẩy hình thành các vùng trồng loài cà phê này với quy mô đáng kể.

Tại châu Á, các nông hộ nhỏ và một số doanh nghiệp tư nhân lớn đang mở rộng trồng Liberica và giống cà phê mới được xác định là Libex. Các thử nghiệm và nghiên cứu đối với cà phê Stenophylla cũng được tiến hành tại một số quốc gia.

“Nông dân đang lựa chọn những loài khác ngoài Arabica hay Robusta và họ không làm điều đó cho vui hay để đáp ứng nhu cầu của phân khúc cà phê đặc sản. Họ làm vậy để duy trì sinh kế trong một thế giới đang thay đổi”, TS. Davis nói.

Những năm gần đây, một số doanh nghiệp trong ngành cũng thúc đẩy nông nghiệp tái sinh như một “lộ trình thích ứng” với biến đổi khí hậu. TS. Davis ủng hộ nông nghiệp tái sinh và các thực hành nông học tốt nói chung, nhưng ông cho rằng các thực hành này sẽ khó phát huy đầy đủ hiệu quả nếu không đi cùng giải pháp giữ nước hoặc chuyển từ trồng cà phê không có bóng che sang trồng dưới tán cây, tức mô hình nông lâm kết hợp.

TS. Davis cho rằng ngành cà phê sẽ thay đổi trước những cú sốc khí hậu, nhưng phần lớn vẫn mang tính phản ứng.

“Những thay đổi sẽ được thúc đẩy bởi các sự kiện gây gián đoạn - như vẫn luôn xảy ra trong suốt lịch sử trồng cà phê. Điều tôi muốn thấy là một chiến lược và tư duy rõ ràng không chỉ cho 2 - 3 năm tới, mà cho 10 - 20 năm, 30 - 50 năm, thậm chí tới 100 năm và tôi chưa thấy điều đó”, TS. Davis nói.

TS. Aaron Davis, Trưởng nhóm nghiên cứu cấp cao về cây trồng và biến đổi toàn cầu tại Vườn Thực vật Hoàng gia Kew, Vương quốc Anh cho biết, một trong những vấn đề của ngành cà phê hiện nay là chưa có sự hiểu biết đầy đủ về khí hậu và phản ứng của cây trồng trước những thay đổi của khí hậu.

“Luôn còn rất nhiều nghiên cứu cần phải thực hiện, nhưng tôi cho rằng chúng ta cần tập trung vào tính bền vững dài hạn của ngành cà phê - đồng thời cũng cần quản trị tốt, dựa trên các bằng chứng khoa học có chất lượng cao”, TS. Davis nhấn mạnh.