Gần 96% sầu riêng xuất sang Trung Quốc: Rủi ro lớn khi thiếu thị trường thay thế

9 tháng đầu năm, xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam tiếp tục bứt phá về kim ngạch nhưng lại phơi bày một điểm yếu cốt lõi khi gần 96% sản lượng đổ dồn vào thị trường Trung Quốc. Sự thiếu vắng các thị trường dự phòng đủ sức hấp thụ sản phẩm tươi đang đặt chuỗi cung ứng trước những rủi ro lớn, đòi hỏi ngành hàng tỷ đô này phải nhanh chóng chuyển dịch chiến lược để phát triển bền vững.

Bài toán rủi ro từ sự phụ thuộc quá lớn vào một thị trường

Theo thống kê sơ bộ của Cục Hải quan, lũy kế 9 tháng đầu năm, Việt Nam thu về hơn 3,45 tỷ USD từ xuất khẩu sầu riêng, ghi nhận mức tăng 25% so với cùng kỳ năm ngoái. Điểm đáng chú ý nhất trong bức tranh xuất khẩu là sự áp đảo tuyệt đối của thị trường Trung Quốc đại lục với giá trị đạt gần 3,3 tỷ USD, tăng 27,6%.

Con số này đồng nghĩa với việc Trung Quốc đang chiếm gần 96% tổng kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam, tiếp tục tăng mạnh so với mức 93,6% của cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, các thị trường xếp sau có khoảng cách vô cùng lớn, điển hình như Papua New Guinea chỉ đạt 37,68 triệu USD, Hong Kong đạt 36,7 triệu USD và Mỹ ngậm ngùi ở mức gần 20,5 triệu USD.

Lý giải về sự chênh lệch này, ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam nhận định, Trung Quốc là thị trường tiêu thụ đặc biệt quan trọng bởi thói quen ưa chuộng sầu riêng tươi của người dân. Trái lại, đa số các quốc gia khác chủ yếu tiêu thụ sản phẩm cấp đông, tách múi hoặc đã qua chế biến.

Tuy nhiên, chính mức độ tập trung quá cao này lại khiến chuỗi giá trị sầu riêng dễ bị tổn thương nếu Trung Quốc đột ngột thay đổi chính sách, tăng cường kiểm soát chất lượng hoặc giảm nhu cầu nhập khẩu. Sầu riêng tươi vốn là mặt hàng có giá trị cao nhưng đặc tính nhanh chín, rất khó bảo quản dài ngày nếu thiếu công nghệ cấp đông sâu. Chỉ cần hoạt động thông quan chậm trễ, nguy cơ ùn ứ tại các kho đóng gói ở vùng trọng điểm như miền Tây và Tây Nguyên sẽ lập tức hiện hữu, đẩy hàng hóa vào thế phải bán tháo.

Rủi ro lớn nhất rơi vào chính những người nông dân trồng sầu riêng. Khi bước vào chính vụ, lượng hàng thu hoạch dồn dập, đầu ra lại phụ thuộc hoàn toàn vào tốc độ thông quan sang Trung Quốc, người trồng sẽ bị đẩy vào thế yếu trong việc thương lượng giá. Thiếu hụt hệ thống kho lạnh để trữ hàng chờ thời, nông dân dễ dàng bị thương lái giảm lượng thu mua hoặc ép giá khi hoạt động xuất khẩu gặp ách tắc.

Thực tế thị trường năm nay cũng cho thấy xuất khẩu sầu riêng đang tăng chậm hơn so với kỳ vọng ban đầu. Giá bán ngay trong chính vụ đã ghi nhận mức sụt giảm, kết hợp với những bất lợi về dư lượng Cadimi tại vùng trồng miền Tây và diễn biến thời tiết mưa nắng thất thường làm giảm chất lượng, sản lượng tại Tây Nguyên.

Trong bối cảnh khó khăn bủa vây, điểm sáng hiếm hoi đến từ mảng sầu riêng chế biến với tốc độ tăng trưởng tốt, góp phần quan trọng trong việc gánh đỡ kim ngạch chung. Bên cạnh đó, các thị trường được đánh giá là tiềm năng như Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Australia dù rất lớn nhưng phần nhiều chỉ phục vụ nhóm khách hàng gốc Á hoặc tiêu thụ hàng đông lạnh, hoàn toàn không đủ sức hấp thụ ngay lượng sầu riêng tươi khổng lồ nếu Việt Nam buộc phải chuyển hướng xuất khẩu trong thời gian ngắn.

Xoay trục chiến lược bằng chế biến sâu và chuẩn hóa chất lượng

Để tháo gỡ thế bí và giảm thiểu rủi ro phụ thuộc, ngành sầu riêng buộc phải triển khai đồng bộ các giải pháp từ ngắn đến dài hạn. Trước mắt, nhiệm vụ tối thượng là duy trì sự ổn định tại thị trường Trung Quốc thông qua việc siết chặt kỷ luật chất lượng ngay từ khâu canh tác.

Các địa phương cần tập trung giám sát chặt chẽ mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói, tăng cường năng lực xét nghiệm để kiểm soát triệt để dư lượng Cadimi, thuốc bảo vệ thực vật, đồng thời đảm bảo khả năng truy xuất nguồn gốc minh bạch. Đây là màng lọc thiết yếu nhằm hạn chế tối đa tình trạng các lô hàng không đạt chuẩn kiểm dịch và an toàn thực phẩm bị trả về.

Nhìn về tầm nhìn dài hạn, giới chuyên gia nhấn mạnh các doanh nghiệp cần mạnh tay rót vốn đầu tư vào hệ thống kho lạnh, công nghệ cấp đông và dây chuyền chế biến sâu. Thay vì chỉ bán trái tươi, việc đa dạng hóa danh mục sản phẩm sang sầu riêng tách múi đông lạnh, kem, bánh hay bột sầu riêng không chỉ giúp kéo dài thời gian bảo quản mà còn mở ra cơ hội vươn tới những thị trường có khoảng cách địa lý xa.

Song song với đó, các doanh nghiệp xuất khẩu cần tận dụng triệt để lợi thế từ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) và Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA). Mục tiêu cốt lõi là thâm nhập sâu hơn vào phân khúc cao cấp, các chuỗi siêu thị lớn và cộng đồng người châu Á tại Mỹ, Nhật Bản, EU bằng các sản phẩm đạt tiêu chuẩn khắt khe như GlobalG.A.P. hoặc chứng nhận hữu cơ.

Một mảnh ghép không thể thiếu để tạo nên hệ sinh thái bền vững là sự liên kết chặt chẽ giữa bốn nhà: Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân. Việc các doanh nghiệp chủ động ký kết hợp đồng bao tiêu dài hạn với hợp tác xã, đồng thời rót vốn xây dựng hệ thống logistics và kho lạnh ngay tại vùng nguyên liệu sẽ giúp điều phối tốt kế hoạch thu hoạch.

Khi nguồn cung được kiểm soát nhịp nhàng, áp lực tiêu thụ ồ ạt trong chính vụ hoặc những cú sốc do gián đoạn xuất khẩu sẽ được giảm thiểu đáng kể. Với sự chuyển dịch bước đầu cùng những nỗ lực hiện tại, ông Đặng Phúc Nguyên vẫn đưa ra dự báo lạc quan về bức tranh chung, kỳ vọng xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam trong năm nay có thể cán đích ở mức 4,5 đến 4,7 tỷ USD, duy trì mức tăng trưởng khoảng 20% so với năm ngoái.