Giữ giá trị ở lại vùng nguyên liệu: [Bài 3] Người đưa Arabica Khe Sanh đi xa

Năm 2001, Nguyễn Duy Phương đến Hướng Phùng. Anh không nghĩ mình sẽ gắn bó với cà phê lâu đến vậy.

Quán cà phê đầu tiên sử dụng bột mua từ nơi khác. Cho đến một ngày, câu hỏi bật lên: Tại sao giữa vùng trồng cà phê mà người bán cà phê lại phải đi mua bột từ nơi khác? Câu hỏi ấy dẫn anh từ một quán cà phê nhỏ đến nghề chế biến.

Năm 2011, anh thu mua quả tươi. Sau nhiều lần chịu sức ép về giá, anh bắt đầu tìm cách chế biến. Từ những chiếc máy ban đầu, anh tự mày mò cải tiến. Có chiếc máy mua về làm hạt vỡ nhiều, anh sửa. Có công đoạn chưa phù hợp, anh thử lại.

Năm 2021, anh tự chế tạo máy rang. Từ máy sơ chế, máy tách vỏ đến máy rang, nhiều thiết bị được anh tìm hiểu, cải tiến dựa trên nhu cầu thực tế.

Đằng sau câu chuyện ấy không chỉ là một người làm kinh doanh. Đó là câu chuyện của một người muốn giữ thêm một phần giá trị ở lại nơi cây cà phê được trồng.

Tạo giá trị từ chính hạt cà phê

Thương hiệu cà phê bột Bốn Phương coffee được công nhận là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia năm 2025. Nhưng danh hiệu ấy chỉ cho thấy khả năng tạo sản phẩm của HTX, không phải bằng chứng cho thấy toàn bộ giá trị tăng thêm đã quay về vùng nguyên liệu.

Với cà phê đặc sản, máy móc chưa thể làm thay hết công việc của con người. Những hạt lỗi, hạt mốc, hạt vỡ vẫn phải được nhặt và phân loại. Càng làm sâu, càng cần lao động có kỹ năng.

Theo HTX Nông sản Khe Sanh, năm 2025 đơn vị liên kết 145 hộ với gần 300 ha cà phê chất lượng cao, tiêu thụ khoảng 3.500 tấn cà phê tươi. Tuy nhiên, lượng cà phê đi đến khâu chế biến sâu mới chỉ khoảng 10%.

Con số ấy cho thấy bước khó nhất không còn chỉ là biết chế biến, mà là mở rộng thị trường để có thể chế biến nhiều hơn.

Trong vườn ông Lê Tráng, một người dân địa phương, sự thay đổi bắt đầu từ những việc rất nhỏ. Sau thu hoạch, ông tỉa cành, tạo tán, loại bỏ những cành đã mang quá nhiều quả. Cây được bón phân vi sinh. Những vườn cây già cỗi được thay dần bằng giống mới.

Ông không còn nhìn cà phê đơn giản là cây cho quả. Mỗi mùa vụ là một chu kỳ phải chăm sóc, phục hồi và chuẩn bị cho vụ sau.

Ở nhiều hộ dân Hướng Phùng, cách trừ cỏ cũng đang được thay đổi. Thay vì làm sạch hoàn toàn mặt đất, người trồng giữ thảm thực vật phù hợp để hạn chế bốc hơi nước và rửa trôi đất.

Những thay đổi ấy không tạo ra sản phẩm mới ngay lập tức. Nhưng nó tạo nền tảng cho chất lượng. Vấn đề là chất lượng chỉ thực sự có ý nghĩa khi được thị trường trả giá tương xứng.

Người trẻ trở về với vùng nguyên liệu

Dương Nhữ Thiên An là một câu chuyện khác. Sinh ra ở Quảng Trị nhưng có thời gian làm cà phê tại TP.HCM, chị trở về Hướng Phùng với một câu hỏi giống những người đang làm cà phê ở đây: Tại sao một vùng nguyên liệu có tiềm năng lại phải nhập cà phê từ nơi khác?

Từ kinh nghiệm và quá trình học hỏi, chị hướng dẫn các đơn vị ở Khe Sanh về chế biến cà phê, trong đó có HTX Nông nghiệp Sinh thái Bốn Phương của anh Nguyễn Duy Phương.

Những hướng dẫn về sơ chế, chế biến giúp các cơ sở tại vùng nguyên liệu từng bước nâng chất lượng sản phẩm. Sau đó, sản phẩm của anh Phương được đưa đi tham gia các cuộc thi chuyên ngành cà phê.

Điều đáng chú ý không chỉ là giải thưởng. Kinh nghiệm quý báu từ thị trường lớn được đưa trở lại vùng nguyên liệu, giúp những người làm cà phê tại Khe Sanh nhìn sản phẩm của mình bằng một con mắt khác.

Theo chị An, điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu của Khe Sanh tạo nên hương vị riêng cho Arabica. Đó là lợi thế mà máy móc không thể mua được. Bởi hương vị ấy bắt đầu từ đất. Nhưng để biến lợi thế tự nhiên thành tiền, vẫn cần con người.

Chính vì vậy, các cơ sở đang làm cà phê đặc sản ở Khe Sanh không chạy theo sản lượng bằng mọi giá. Họ tập trung vào phân khúc mà vùng nguyên liệu có khả năng tạo khác biệt.

Đây là lựa chọn thực tế khi vùng nguyên liệu chưa đủ lớn để cạnh tranh bằng sản lượng với những vùng cà phê quy mô lớn.

Những mảnh ghép chưa thành một chuỗi

Ở HTX Nông sản Khe Sanh, câu chuyện giữ giá trị không dừng ở hạt cà phê. Theo HTX Nông sản Khe Sanh cung cấp, trong năm 2026, đơn vị đã sản xuất phân hữu cơ vi sinh từ vỏ cà phê để cung ứng cho người dân chăm sóc cây trồng.

Nhưng kinh tế tuần hoàn không phải cứ tận dụng phụ phẩm là thành công. Sản phẩm tạo ra phải an toàn, quy trình phải ổn định, chi phí phải hợp lý và cuối cùng phải có người sử dụng.

Tại Khe Sanh, những điều ấy đang được thử nghiệm từng bước. Từ phân bón, trà vỏ cà phê đến các hướng chế biến mới, phụ phẩm đang được nhìn lại như một nguồn tài nguyên.

Những người như anh Phương hay chị An chưa thể thay đổi cả vùng cà phê. Nhưng họ đang chứng minh một điều: giá trị của hạt cà phê không nhất thiết phải rời khỏi vùng nguyên liệu ngay sau khi thu hoạch.

Có thể giữ lại một phần giá trị bằng cách nâng chất lượng. Có thể giữ lại bằng sơ chế. Có thể giữ lại bằng chế biến. Có thể giữ lại bằng thương hiệu và cả việc biến phụ phẩm thành sản phẩm mới.

Bà Nguyễn Hồng Phương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị, cho rằng: Người trồng có thể thay đổi kỹ thuật, HTX có thể đầu tư chế biến, doanh nghiệp có thể xây dựng sản phẩm; nhưng nếu thiếu liên kết và thị trường, những nỗ lực ấy khó tạo thành một chuỗi đủ mạnh.

Khe Sanh đã có những người bắt đầu giữ lại giá trị. Câu hỏi còn lại là làm thế nào để những mảnh ghép ấy kết nối thành một chuỗi, trong đó người trồng không đứng ngoài phần giá trị được tạo ra sau khi quả cà phê rời khỏi vườn.