Gỡ nút thắt logistics để khai thác dư địa xuất khẩu nông sản - Tạp chí Doanh nghiệp & Kinh tế xanh

Không chỉ rút ngắn thủ tục, cần nâng độ tin cậy của chuỗi cung ứng

Trung Quốc hiện là một trong những thị trường nhập khẩu rau quả lớn nhất châu Á, đồng thời giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với ngành nông sản Việt Nam. Theo số liệu từ Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC), năm 2025, nước này nhập khẩu rau quả với tổng giá trị vượt 20 tỷ USD. Trong đó, Thái Lan dẫn đầu với kim ngạch khoảng 7,5 tỷ USD, còn Việt Nam đứng thứ hai, đạt trên 5,5 tỷ USD. Sầu riêng là mặt hàng xuất khẩu chủ lực của cả hai quốc gia, đóng góp khoảng một nửa tổng kim ngạch rau quả tại thị trường này.

Tuy nhiên, vị thế về sản lượng và giá trị xuất khẩu chưa đồng nghĩa với lợi thế trong khả năng tiếp cận thị trường. Một trong những khác biệt đáng chú ý giữa hai đối thủ nằm ở tốc độ thông quan. Từ quý II/2025, Thái Lan đã được GACC áp dụng cơ chế “luồng xanh” đối với sầu riêng, giúp hàng hóa hoàn tất thủ tục chỉ trong 1 - 2 ngày. Trong khi đó, sầu riêng Việt Nam có thể phải chờ đợi ít nhất một tuần tại cửa khẩu.

Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam (VINAFRUIT), cho biết hiệp hội đã nhiều lần kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Cục Hải quan Việt Nam cùng các đơn vị liên quan phối hợp với phía Trung Quốc để thúc đẩy cơ chế này. Đối tượng được đề xuất ưu tiên không chỉ có sầu riêng mà còn gồm những mặt hàng tươi có giá trị xuất khẩu lớn như nhãn, vải, thanh long và xoài.

Với nông sản dễ hư hỏng, khoảng thời gian chờ đợi tại cửa khẩu không đơn thuần là vấn đề thủ tục. Mỗi ngày kéo dài thêm đều có thể làm giảm độ tươi, thu hẹp thời gian bảo quản và trưng bày sản phẩm tại thị trường tiêu thụ. Doanh nghiệp đồng thời phải gánh thêm chi phí vận hành container lạnh, lưu kho bãi, nhân công và vận chuyển. Khi người mua Trung Quốc có nhiều lựa chọn về nguồn cung, tốc độ giao hàng và khả năng duy trì chất lượng ổn định có thể trở thành yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định nhập khẩu.

Như vậy, cạnh tranh nông sản không còn chỉ được quyết định bởi năng suất canh tác hay giá bán tại vườn. Khả năng tổ chức chuỗi cung ứng, kiểm soát chất lượng sau thu hoạch và đưa hàng đến thị trường đúng thời điểm cũng là những yếu tố quan trọng quyết định vị thế của mỗi quốc gia.

Theo các chuyên gia, “luồng xanh” không phải cơ chế có thể áp dụng đại trà chỉ bằng việc rút gọn quy trình kiểm tra tại cửa khẩu. Đây là hình thức ưu tiên thông quan gắn với mức độ tuân thủ và độ tin cậy của doanh nghiệp, vùng sản xuất cũng như hệ thống kiểm soát chất lượng của nước xuất khẩu.

Để được hưởng cơ chế này, nông sản phải đáp ứng những yêu cầu nghiêm ngặt ngay từ khâu sản xuất. Vùng trồng cần có mã số (PUC), cơ sở đóng gói phải được cơ quan có thẩm quyền của nước nhập khẩu phê duyệt và cấp mã (PHC). Sản phẩm phải tuân thủ các nghị định thư song phương, bảo đảm tiêu chuẩn kiểm dịch thực vật, quy cách đóng gói, nhãn mác và kiểm soát sinh vật gây hại.

Bên cạnh đó, lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp cũng là yếu tố quan trọng. Những đơn vị từng vi phạm quy định thương mại, có lô hàng bị cảnh báo về kiểm dịch hoặc vượt ngưỡng dư lượng thuốc bảo vệ thực vật tối đa (MRLs) sẽ khó tạo dựng mức độ tín nhiệm cần thiết. Hồ sơ xuất khẩu cần được số hóa, đồng bộ để phục vụ công tác kiểm tra và truy xuất khi phát sinh vấn đề.

Ông Đặng Phúc Nguyên nhấn mạnh, việc thiết lập “luồng xanh” đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan chuyên môn hai nước, nhưng nền tảng quan trọng hơn vẫn là sự chủ động của toàn bộ chuỗi giá trị. Từ người nông dân, hợp tác xã đến doanh nghiệp thu mua, đóng gói và xuất khẩu đều phải thực hiện đúng các yêu cầu của thị trường nhập khẩu.

Khi đáp ứng được những điều kiện này, doanh nghiệp không chỉ có cơ hội rút ngắn thời gian chờ đợi mà còn giảm tỷ lệ hao hụt sau thu hoạch, tiết kiệm chi phí bảo quản và kéo dài thời gian tiêu thụ sản phẩm. Theo đại diện VINAFRUIT, cơ chế ưu tiên sẽ giúp nông sản Việt cải thiện khả năng cạnh tranh với các nguồn cung trong khu vực như Thái Lan và Campuchia, nhất là tại những thị trường có yêu cầu cao về độ tươi và thời gian giao hàng.

Thực tế, cơ quan Hải quan Việt Nam đã triển khai nhiều giải pháp nhằm tạo thuận lợi cho hoạt động xuất khẩu nông, lâm, thủy sản. Các chi cục hải quan khu vực được yêu cầu ưu tiên giải quyết thủ tục, phấn đấu thông quan trong ngày, kể cả ngoài giờ hành chính, ngày nghỉ và ngày lễ. Những vướng mắc phát sinh phải được xử lý kịp thời; trường hợp vượt thẩm quyền cần báo cáo Cục Hải quan để có hướng dẫn.

Ngành Hải quan cũng yêu cầu các đơn vị phối hợp với doanh nghiệp kho bãi bố trí địa điểm phù hợp để phân loại, bảo quản nông sản trong thời gian chờ xuất khẩu. Việc điều tiết phương tiện tại cửa khẩu cần được thực hiện chủ động nhằm hạn chế ùn tắc. Với hoạt động giao thương qua biên giới, các đơn vị phải duy trì trao đổi với hải quan Trung Quốc, cập nhật những thay đổi trong chính sách kiểm tra để doanh nghiệp kịp thời điều chỉnh. Trường hợp hàng đã xuất khẩu nhưng không đủ điều kiện nhập cảnh và doanh nghiệp đề nghị đưa trở lại, thủ tục tái nhập cũng được ưu tiên giải quyết.

Tăng tốc thông quan để khai thác dư địa xuất khẩu

Ở cấp độ hợp tác song phương, Việt Nam và Trung Quốc đang tiếp tục thúc đẩy hiện đại hóa quản lý hải quan, kiểm soát rủi ro và tạo thuận lợi cho thương mại xuyên biên giới. Một trong những nội dung đáng chú ý là thử nghiệm phương tiện vận chuyển hàng hóa tự hành trên hai tuyến đường chuyên dụng thuộc cặp cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị - Hữu Nghị Quan do tỉnh Lạng Sơn triển khai. Mô hình này đòi hỏi sự kết nối về hạ tầng, quy trình quản lý, tiêu chuẩn kỹ thuật số và hoạt động giám sát, hướng tới giảm thời gian chờ đợi cũng như chi phí logistics.

Hai bên đồng thời thúc đẩy kế hoạch hành động được trao đổi từ tháng 10/2024 về công nhận lẫn nhau giữa Chương trình doanh nghiệp ưu tiên của Việt Nam và Chương trình quản lý tín nhiệm doanh nghiệp của Trung Quốc. Nếu được triển khai hiệu quả, những doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt sẽ có cơ hội được áp dụng mức độ kiểm tra rủi ro thấp hơn tại cả hai đầu biên giới. Đây là tiền đề quan trọng để xây dựng môi trường giao thương minh bạch và thuận lợi hơn.

Nhu cầu cải thiện năng lực thông quan càng trở nên cấp thiết khi hoạt động xuất khẩu nông sản liên tục ghi nhận kết quả tích cực. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tháng 10/2026, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản ước đạt 6,93 tỷ USD, tăng 7,9% so với tháng trước và tăng 13,4% so với cùng kỳ năm 2025. Lũy kế 10 tháng, tổng giá trị xuất khẩu đạt trên 63 tỷ USD, tăng 8%.

Trung Quốc tiếp tục là thị trường tiêu thụ nông sản lớn nhất của Việt Nam, chiếm 25% tổng giá trị xuất khẩu và tăng trưởng 19% so với cùng kỳ. Đáng chú ý, riêng ngành rau quả đạt kim ngạch 8,32 tỷ USD, tăng 17,8%, trong đó thị trường Trung Quốc chiếm tới 64,8%. Thủy sản và gỗ, sản phẩm gỗ cũng duy trì đà tăng trưởng, lần lượt đạt 10,44 tỷ USD và trên 15 tỷ USD.

Những con số trên cho thấy dư địa phát triển của nông sản Việt tại thị trường Trung Quốc vẫn rất lớn. Tuy nhiên, để chuyển hóa tiềm năng thành lợi thế thương mại bền vững, việc mở rộng sản xuất cần song hành với nâng cấp hạ tầng logistics, chuẩn hóa vùng nguyên liệu và cải thiện quy trình kiểm soát chất lượng.

“Luồng xanh” vì thế không nên chỉ được nhìn nhận như một mục tiêu rút ngắn thời gian làm thủ tục, mà còn là thước đo năng lực tổ chức chuỗi cung ứng và mức độ tín nhiệm của nông sản Việt trên thị trường quốc tế. Khi chất lượng được kiểm soát từ đầu nguồn, thủ tục biên giới được kết nối đồng bộ và doanh nghiệp chủ động tuân thủ quy định, hàng Việt mới có thể khai thác tốt hơn lợi thế địa lý, giảm chi phí cạnh tranh và từng bước thu hẹp khoảng cách với những đối thủ đang có ưu thế về tốc độ tiếp cận thị trường.