Muốn nông sản bán giá cao, phải coi nông dân là đối tác kinh doanh

Một hũ chứa khoảng 250 gram cà phê nhân xanh được ông Binu Jacob, Tổng giám đốc Nestlé Việt Nam, dùng để mở đầu câu chuyện về năng lực cạnh tranh tại Diễn đàn Doanh nghiệp Phát triển bền vững Việt Nam (VCSF) 2026 ngày 5/10.

Cùng một hạt cà phê, được sản xuất trên cùng mảnh đất và chịu cùng điều kiện khí hậu, nhưng người nông dân Đắk Lắk, thương nhân Việt Nam hay nhà nhập khẩu tại Nhật Bản có thể đưa ra những mức giá khác nhau.

Theo ông Jacob, sự khác biệt nằm ở hành trình tới thị trường và mức độ cà phê được chế biến ngay tại Việt Nam trước khi xuất khẩu.

Từ sản phẩm quen thuộc này, ông đặt vấn đề: Sau khi đã xây dựng được vị thế về quy mô sản xuất, Việt Nam cần làm gì để giữ lại nhiều giá trị hơn trong nền kinh tế?

Nâng giá trị từ lợi thế sản xuất

Chia sẻ tại diễn đàn, ông Binu Jacob nhận định bước phát triển tiếp theo của ngành cà phê cần tập trung vào giá trị gia tăng. Nếu chỉ xuất khẩu cà phê nhân xanh, phần giá trị giữ lại trong nước còn hạn chế.

Khi thực hiện các công đoạn chế biến, chuyển đổi, đóng gói, xây dựng thương hiệu và bán sản phẩm, Việt Nam có thể giữ lại giá trị gấp bốn lần.

Theo ông, quá trình này đồng thời giúp nâng năng lực mạng lưới nhà cung cấp và xây dựng hệ sinh thái doanh nghiệp vững mạnh hơn. Đây là cách chuyển lợi thế sản xuất thành lợi thế cạnh tranh dựa trên kỹ năng, công nghệ và khả năng tiếp cận thị trường.

Ông Jacob cho biết, Việt Nam hiện là nhà sản xuất Robusta số một, quốc gia xuất khẩu cà phê lớn thứ hai thế giới, trong khi 40 năm trước chưa nằm trong Top 20 quốc gia sản xuất.

Theo số liệu ông chia sẻ, năng suất cà phê mỗi ha của Việt Nam cao nhất thế giới, gấp ba mức trung bình toàn cầu, nhờ chính sách và nỗ lực của nông dân, đặc biệt tại Tây Nguyên.

Tuy nhiên, khi dư địa đất nông nghiệp hạn chế, nguồn nước khan hiếm và khí hậu ngày càng khắc nghiệt, phát triển ngành cần gắn với bảo vệ nền tảng canh tác và nâng giá trị sản phẩm.

Ông đề nghị nhìn nhận nông dân như những “doanh nhân nông nghiệp”, bởi họ đầu tư vốn, nhân lực và chịu rủi ro khí hậu, thị trường qua từng mùa vụ. Họ cũng là người kiểm soát chất lượng đầu tiên trong chuỗi, nhà máy không thể bù đắp hoàn toàn nếu chất lượng không được bảo đảm từ trang trại.

Địa phương kiến tạo không gian phát triển

Nếu câu chuyện cà phê cho thấy cách doanh nghiệp nâng giá trị trong chuỗi sản xuất, kinh nghiệm Quảng Ninh làm rõ vai trò của địa phương trong tổ chức nguồn lực và tạo điều kiện cho những động lực mới hình thành.

Ông Lê Văn Ánh, Phó Chủ tịch UBND TP Quảng Ninh chia sẻ tại diễn đàn về quan điểm không đánh đổi môi trường lấy kinh tế trong giai đoạn phát triển mới.

“Tăng trưởng tạo ra nguồn lực cho phát triển bền vững. Ngược lại, bền vững tạo nền tảng vững chắc để duy trì đà tăng trưởng dài hạn”, ông nhấn mạnh.

Quảng Ninh tổ chức không gian phát triển đa cực để khai thác lợi thế từng khu vực. Vân Đồn được định vị với kinh tế biển; Móng Cái là trung tâm thương mại biên giới và logistics; Quảng Yên phát triển công nghiệp công nghệ cao; Hạ Long giữ vai trò hạt nhân khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Sự kết nối giữa các cực hướng tới tối ưu lợi thế so sánh, đồng thời bảo vệ di sản thiên nhiên và các vùng sinh thái. Địa phương cũng làm mới động lực truyền thống, phát triển động lực mới từ chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn và năng lượng sạch.

Theo nội dung chia sẻ, GRDP 9 tháng đầu năm 2026 tiếp tục ước đạt tăng trưởng hai con số, GRDP bình quân đầu người đạt mốc 10.450 USD. Nguồn lực kinh tế được dành trở lại cho con người, trong đó có sách giáo khoa miễn phí và hệ thống xe buýt điện đưa đón học sinh trong năm học 2026-2027.

Về quản lý, ông Ánh cho biết địa phương chuyển từ đồng hành, tháo gỡ sang đồng kiến tạo. Chính quyền tổ chức đối thoại chuyên sâu theo từng chuỗi giá trị, ngành hàng để xử lý điểm nghẽn cho doanh nghiệp, thay cho giải quyết kiến nghị chung chung.

Để mở rộng hiệu quả cách làm này, ông đề xuất Trung ương phân cấp, phân quyền thực chất hơn cho địa phương thí điểm mô hình kinh tế mới, gắn với trách nhiệm giải trình. Tiêu chí xanh và bền vững cần được đưa vào mọi quyết định phân bổ nguồn lực.

Đồng thời, cần thiết lập cơ chế hợp tác giữa chính quyền, doanh nghiệp và cơ sở nghiên cứu: chính quyền kiến tạo thể chế, doanh nghiệp đổi mới giá trị, cơ sở nghiên cứu cung cấp tri thức. Sự phối hợp này giúp kết nối điều kiện phát triển với nhu cầu sản xuất và năng lực công nghệ.

Biến phát triển bền vững thành động lực tăng trưởng

Từ doanh nghiệp đến địa phương, những cách tiếp cận trên gắn với thông điệp được ông Hồ Sỹ Hùng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) nhấn mạnh tại diễn đàn: “Đừng lựa chọn giữa tăng trưởng và phát triển bền vững, mà hãy biến phát triển bền vững thành động lực của tăng trưởng”.

Theo ông, khát vọng tăng trưởng đặt ra yêu cầu phát triển dựa nhiều hơn vào chiều sâu, năng suất, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chất lượng nhân lực và hiệu quả quản trị nguồn lực.

Chủ tịch VCCI đề xuất bốn chuyển đổi chiến lược, bắt đầu từ xây dựng lợi thế bằng công nghệ, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và quản trị hiện đại. Doanh nghiệp cần tạo giá trị cao hơn từ lao động, nguyên liệu mà không gia tăng áp lực lên tài nguyên, môi trường.

Chuyển đổi xanh cũng cần được nhìn nhận như khoản đầu tư giúp tiết kiệm năng lượng, giảm chi phí, nâng chất lượng sản phẩm và tiếp cận thị trường, thay vì chỉ đáp ứng yêu cầu tuân thủ.

Doanh nghiệp nhỏ và vừa khó tự thực hiện toàn bộ quá trình này. Ông Hùng đề nghị phát triển chuỗi giá trị có doanh nghiệp lớn dẫn dắt, cùng sự tham gia của doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác xã, viện trường, tổ chức tài chính và Nhà nước.

Để liên kết phát huy hiệu quả, quan hệ giữa Nhà nước và doanh nghiệp cần chuyển sang đồng kiến tạo phát triển. Doanh nghiệp cần môi trường thể chế ổn định, minh bạch, dễ dự báo, có không gian đổi mới và thử nghiệm mô hình kinh doanh mới.

VCCI đang chủ trương xây dựng các tổ công tác chuyên biệt cùng Chính phủ để xử lý nội dung chính sách và vướng mắc của doanh nghiệp. Mô hình “Lắng nghe để kiến tạo” hướng tới đưa tiếng nói thực tiễn vào quá trình phân tích, đánh giá và cải thiện môi trường kinh doanh.