Muốn xuất khẩu tôm hùm sang Trung Quốc, cơ sở sản xuất phải được chấp thuận

Siết chặt an toàn thực phẩm và điều kiện thị trường nhập khẩu

Tại hội nghị “Phát triển nuôi và tiêu thụ tôm hùm bền vững” tổ chức tại tỉnh Khánh Hòa sáng 8/8, ông Lê Ngọc Cẩn - Trưởng phòng Chất lượng, An toàn thực phẩm Trung tâm Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường vùng 3 (Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường - NAFIQPM) cho biết hoạt động xuất khẩu thủy sản sống của Việt Nam hiện chịu sự điều chỉnh của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật ngày càng chặt chẽ.

Cụ thể, các quy định trong nước bao gồm Luật An toàn thực phẩm số 55/2010/QH12, Nghị định số 15/2018/NĐ-CP, Nghị định số 115/2018/NĐ-CP, Nghị định số 124/2021/NĐ-CP, cùng các Thông tư 17/2018/TT-BNNPTNT và Thông tư 17/2021/TT-BNNPTNT. Đặc biệt, Thông tư số 80/2025/TT-BNNMT ban hành ngày 31/12/2025 quy định về thẩm định, chứng nhận an toàn thực phẩm thủy sản xuất khẩu đã chính thức có hiệu lực từ ngày 2/2/2026, tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho toàn bộ chuỗi cung ứng.

Về phía thị trường nhập khẩu, Trung Quốc đang áp dụng hàng loạt quy định nghiêm ngặt như Luật An toàn thực phẩm sửa đổi năm 2015, Tiêu chuẩn quốc gia (GB) về điều kiện an toàn thực phẩm, vi sinh, hóa học cho từng loại sản phẩm, Lệnh số 249 ban hành các biện pháp quản lý an toàn thực phẩm xuất nhập khẩu, cùng Luật Bảo vệ động vật hoang dã.

Đáng chú ý, Thông báo số 219/2025 có hiệu lực từ ngày 15/12/2025 yêu cầu quản lý khai báo đối với doanh nghiệp nước ngoài xuất khẩu sản phẩm nông nghiệp. Bên cạnh đó, Nghị định số 280 của Trung Quốc ban hành ngày 14/10/2025 có hiệu lực từ ngày 01/6/2026, thay thế Lệnh 248 về đăng ký và quản lý doanh nghiệp sản xuất thực phẩm nhập khẩu ở nước ngoài; kết hợp với Thông báo số 27 ngày 18/3/2026 hướng dẫn chi tiết việc triển khai Nghị định 280.

Để thủy sản sống của Việt Nam được phép thông quan vào thị trường Trung Quốc, cơ sở bao gói sản xuất, xuất khẩu phải qua thẩm định, chứng nhận điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm và có tên trong danh sách được cơ quan có thẩm quyền phía Trung Quốc chấp thuận. Từng lô hàng xuất khẩu bắt buộc phải trải qua quá trình thẩm định và được cấp chứng thư do NAFIQPM cấp theo mẫu quy định. Ngoài ra, sản phẩm phải nằm trong Danh mục 48 loài động vật thủy sản sống được phía Trung Quốc cho phép nhập khẩu và hoàn tất việc đăng ký theo Thông báo số 219/2025.

Đối với tôm hùm bông, Trung Quốc đã xếp loài này vào danh sách động vật nguy cấp nhóm 2 từ ngày 01/2/2021 và chính thức cấm đánh bắt từ tháng 5/2023 theo Luật Bảo vệ động vật hoang dã. Quy định hiện hành quy định tôm hùm bông nuôi phải trải qua quá trình nuôi từ thế hệ con giống F2, chứ không được đánh bắt trực tiếp.

Những trường hợp con giống khai thác ngoài tự nhiên vẫn bị tính là tôm khai thác tự nhiên, đồng thời nhà nhập khẩu phía Trung Quốc phải xin giấy phép từ Cục Ngư nghiệp thuộc Bộ Nông nghiệp Trung Quốc mới đủ điều kiện nhập khẩu.

Thống kê đến tháng 8/2026 cho thấy toàn quốc có 84 cơ sở bao gói thủy sản sống nằm trong danh sách được Trung Quốc cấp phép xuất khẩu. Thị trường Trung Quốc hiện chiếm tới 98-99% tổng lượng thủy sản sống xuất khẩu của nước ta, trong khi các thị trường khác như Thái Lan, Singapore, Hồng Kông hay Đài Loan chỉ chiếm từ 1-2%.

Tại khu vực do Trung tâm Chất lượng vùng 3 quản lý, hiện có 30 cơ sở bao gói nằm trong danh sách cấp phép của Trung Quốc, bao gồm 27 cơ sở tại Khánh Hòa và 3 cơ sở tại Đắk Lắk, với các sản phẩm xuất khẩu chủ lực là tôm hùm xanh và ốc hương.

Đồng bộ giải pháp

Nhằm tăng cường kiểm soát và bảo đảm chuỗi cung ứng hoạt động bền vững, Trung tâm Chất lượng vùng thực hiện thẩm định, giám sát các cơ sở tham gia chuỗi thu gom, bảo quản, bao gói, vận chuyển và xuất khẩu. Đơn vị tập trung đánh giá kết quả xây dựng chuỗi liên kết sản xuất, đồng thời phối hợp rà soát, đối chiếu thông tin khai báo về cơ sở nuôi và nguồn gốc xuất xứ nguyên liệu.

Công tác giám sát lô hàng sau thẩm định được tăng cường, kết hợp với việc tạo lập cơ sở dữ liệu vùng nuôi gồm tên, địa chỉ, diện tích, sản lượng và đối tượng nuôi để phục vụ xác minh. Các trường hợp vi phạm thông tin khai báo, không truy xuất được nguồn gốc hoặc có hồ sơ thiếu tin cậy sẽ bị xử lý nghiêm và đề xuất đưa ra khỏi danh sách xuất khẩu.

Về phía các cơ sở bao gói thủy sản sống và ướp đá xuất khẩu, việc triển khai đầy đủ quy định tại phụ lục VII của Thông tư số 80/2025/TT-BNNMT là bắt buộc. Doanh nghiệp phải lưu giữ đầy đủ hồ sơ bằng chứng liên quan đến chuỗi liên kết như cam kết của cơ sở nuôi có xác nhận của chính quyền cấp xã, hợp đồng và phiếu thu hoạch.

Các đơn vị cần chủ động rà soát chương trình quản lý chất lượng theo nguyên tắc HACCP để bổ sung biện pháp kiểm soát các mối nguy về hóa chất, kháng sinh, kim loại nặng, đồng thời chủ động điều chỉnh tần suất lấy mẫu thẩm tra trước khi xuất khẩu. Doanh nghiệp cũng có trách nhiệm hỗ trợ cơ sở nuôi ghi chép nhật ký, phối hợp với Trung tâm Chất lượng vùng cập nhật số lượng lồng bè, đìa nuôi và sản lượng dự kiến, cũng như phối hợp tổ chức các lớp tập huấn an toàn thực phẩm và an toàn dịch bệnh.

Đối với các cơ sở nuôi, đại lý nguyên liệu và người trung gian, yêu cầu đặt ra là phải chủ động rà soát điều kiện cơ sở, đăng ký để được cấp xác nhận mã số vùng nuôi và thực hiện ghi chép nhật ký nuôi đầy đủ từ con giống, thức ăn, thuốc phòng trị bệnh đến xuất bán. Các bên tham gia có nghĩa vụ phối hợp xác thực thông tin về vùng nuôi khi xuất bán, chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác của dữ liệu khai báo và lưu giữ đầy đủ các chứng từ liên quan.

Ở cấp cơ sở, chính quyền địa phương cấp xã/phường đóng vai trò nòng cốt trong việc tăng cường tập huấn, thanh tra, kiểm tra các cơ sở nuôi trên địa bàn, đặc biệt là xử lý các cơ sở vi phạm quy định. Địa phương có giải pháp hỗ trợ người nuôi ký xác nhận bản cam kết sản xuất, kinh doanh thực phẩm an toàn theo Thông tư số 17/2018/TT-BNNPTNT, đồng thời phối hợp chặt chẽ với Trung tâm Chất lượng vùng để thẩm tra, xác minh thông tin cam kết, bảo đảm tính minh bạch và thuận lợi cho hoạt động truy xuất nguồn gốc.

Nhằm đáp ứng thị trường, toàn bộ các khâu trong chuỗi cung cấp từ khu vực nuôi, thu hoạch, thu gom, vận chuyển đến bao gói và xuất khẩu đều phải chịu sự kiểm soát chặt chẽ về quy hoạch, mã số vùng nuôi, chất lượng nước, thức ăn, thuốc thú y, bao bì, ghi nhãn cũng như khả năng truy xuất nguồn gốc.