Nâng tầm Robusta Việt: Từ bán nhiều đến bán có giá

Muốn hạt cà phê Việt không chỉ là nguyên liệu phối trộn phía sau những thương hiệu khác, Nhà nước, hiệp hội, doanh nghiệp, hợp tác xã và người trồng phải cùng thay đổi cách tạo giá trị - bắt đầu từ chất lượng và khả năng truy xuất ngay tại vườn.

Robusta Việt cần thoát "bẫy sản lượng"

Có một nghịch lý với cà phê Việt: hạt Robusta đi rất xa, hiện diện trong vô số sản phẩm trên thế giới, nhưng tên Việt Nam chưa phải lúc nào cũng xuất hiện tương xứng trên bao bì hay trong lựa chọn của người tiêu dùng.

Nhiều năm, lợi thế năng suất, nguồn cung lớn và giá cạnh tranh giúp chúng ta trở thành một mắt xích quan trọng, song cũng khiến Robusta Việt thường được nhìn như nguyên liệu tạo độ đậm, caffeine và "làm nền" cho thương hiệu khác.

"Thoát vai làm nền", theo tôi, không có nghĩa từ bỏ xuất khẩu nhân thô hay biến toàn bộ Robusta thành cà phê đặc sản. Thị trường đại trà vẫn rất lớn và là sinh kế của hàng trăm nghìn hộ. Điều cần thay đổi là Việt Nam phải giữ lại nhiều giá trị hơn trong mỗi hạt cà phê: bán bằng chất lượng có phân hạng, vùng trồng có danh tính, chế biến sâu, thương hiệu, dữ liệu và khả năng đáp ứng những chuẩn mực mới của thị trường.

Muốn vậy, trước hết phải thoát "bẫy sản lượng". Nếu chỉ hỏi mỗi năm xuất bao nhiêu tấn, giá bao nhiêu USD, chúng ta dễ vui với kim ngạch mà bỏ quên vị trí trong chuỗi giá trị. Cần hỏi thêm: bao nhiêu diện tích được truy xuất, bao nhiêu lô hàng được phân loại theo chất lượng, bao nhiêu sản phẩm rang xay, hòa tan, chiết xuất hoặc Fine Robusta mang thương hiệu Việt đi vào phân khúc có giá trị cao?

Với Nhà nước, ưu tiên không nên là thêm phong trào mà là xây "hạ tầng chất lượng": dữ liệu vùng trồng, mã số, truy xuất nguồn gốc, giống tốt, tái canh, tưới tiết kiệm, canh tác giảm phát thải, hệ thống kiểm nghiệm và phân hạng đáng tin cậy. Nguồn lực công nên tập trung vào những khâu nông dân và doanh nghiệp nhỏ khó tự đầu tư như nghiên cứu giống, công nghệ sau thu hoạch, phòng thử nghiệm, hạ tầng phơi - sấy và tín dụng dài hạn cho tái canh, chế biến.

Hiệp hội ngành hàng cần trở thành "nhạc trưởng thông tin", thay vì chỉ kết nối theo mùa vụ. Thị trường thay đổi rất nhanh về tiêu chuẩn môi trường, truy xuất và thị hiếu. Hiệp hội cần có cơ sở dữ liệu chung, cảnh báo sớm rào cản, thúc đẩy bộ tiêu chí chất lượng Robusta Việt và kể lại câu chuyện về Robusta. Với giống tốt, quả chín, sơ chế sạch và kỹ thuật phù hợp, Robusta hoàn toàn có thể có hồ sơ hương vị riêng, chứ không mặc định là phiên bản rẻ hơn Arabica.

Doanh nghiệp là mắt xích quyết định biến chất lượng thành tiền. Nếu vẫn mua xô, trộn mọi phẩm cấp rồi bán theo giá chung, người trồng không có động lực hái chín hay đầu tư sơ chế.

Doanh nghiệp cần đặt hàng từ đầu vụ, công bố tiêu chuẩn, mua theo chất lượng và trả chênh lệch đủ hấp dẫn. Đồng thời phải đi xa hơn nhân thô bằng chế biến sâu, rang xay theo đơn hàng, cà phê hòa tan chất lượng cao, chiết xuất và các dòng sản phẩm gắn với vùng nguyên liệu.

Khi chất lượng phải được trả giá xứng đáng

Hợp tác xã phải giải bài toán quy mô hộ nhỏ và chất lượng không đồng đều. Một hộ vài hecta khó tự xây hệ thống truy xuất, máy sơ chế hay thương lượng với nhà rang xay quốc tế.

Nhưng hàng chục, hàng trăm hộ cùng quy trình có thể tạo lô hàng đủ lớn và ổn định. Hợp tác xã vì thế phải là tổ chức kinh tế thực sự: quản trị chất lượng, cung ứng đầu vào, tổ chức sơ chế, quản lý dữ liệu và đàm phán đầu ra, chứ không chỉ đứng tên một dự án.

Với người trồng, sự thay đổi bắt đầu từ những việc rất cụ thể: giống cây, đất, nước, phân bón, tỷ lệ quả chín, cách phơi và bảo quản. Một mẻ cà phê tốt có thể mất giá chỉ vì hái lẫn quá nhiều quả xanh hoặc phơi không đúng cách. Nhưng sẽ không công bằng nếu chỉ yêu cầu nông dân làm tốt hơn mà thị trường không trả thêm. Chất lượng chỉ bền vững khi phần giá trị tăng thêm được chia sẻ đến tận người làm ra nguyên liệu.

Vậy việc gì phải làm trước? Theo tôi, chưa phải quảng bá thật lớn hay chạy ngay vào những sản phẩm hào nhoáng. Việc số một là xây các vùng nguyên liệu có chất lượng ổn định, truy xuất được và có cơ chế mua bán theo chất lượng. Nên chọn một số vùng Robusta tiêu biểu để làm đến nơi đến chốn: số hóa vùng trồng, chuẩn hóa thu hái - sơ chế, củng cố hợp tác xã, kết nối doanh nghiệp bao tiêu và xây sản phẩm mang danh tính địa phương. Một mô hình nhỏ nhưng chứng minh được "làm tốt hơn thì thu nhập cao hơn" sẽ thuyết phục hơn nhiều khẩu hiệu.

Bên cạnh đó, mục tiêu không phải biến mọi bao cà phê Việt thành hàng xa xỉ. Mục tiêu là để người mua biết họ đang mua Robusta nào, từ đâu, chất lượng ra sao; doanh nghiệp Việt có quyền thương lượng tốt hơn; hợp tác xã đủ sức tổ chức vùng nguyên liệu; và người nông dân được hưởng phần xứng đáng khi làm ra hạt cà phê tốt.

Khi chất lượng, danh tính và giá trị được giữ lại nhiều hơn trong nước, Robusta Việt sẽ không còn chỉ "làm nền", mà có thể trở thành một cái tên được thị trường chủ động tìm kiếm.

Hội thảo "Để Robusta Việt thoát vai 'làm nền', khẳng định thương hiệu riêng"

Hội thảo do báo Tuổi Trẻ phối hợp cùng Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức, nằm trong khuôn khổ dự án "Khẳng định vị thế Robusta Việt" với sự đồng hành của Công ty cổ phần Golden Coffee và Tổng công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau. Dự án hướng tới việc biến vị thế nguồn cung Robusta hàng đầu thế giới thành sức mạnh thương hiệu.

Hội thảo có sự tham gia của lãnh đạo cơ quan quản lý nhà nước, các chuyên gia hàng đầu về cà phê, thương hiệu và marketing, đại diện hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp, hợp tác xã và người trồng cà phê…

Các diễn giả sẽ cùng thảo luận về lý do vì sao Robusta Việt chưa có thương hiệu tương xứng với vị thế nguồn cung, nhìn nhận về những rào cản doanh nghiệp gặp phải khi chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu sang xây dựng thương hiệu.

Từ chất lượng, truy xuất nguồn gốc, chế biến sâu đến văn hóa cà phê Việt và kinh nghiệm của các quốc gia đi trước, hội thảo sẽ đi tìm lời đáp cho câu hỏi: đâu là giá trị cốt lõi của thương hiệu Robusta Việt, và các bên cần ưu tiên làm gì?

Bên lề hội thảo, ban tổ chức bố trí không gian trưng bày, giới thiệu các sản phẩm Robusta từ những vùng trồng và doanh nghiệp tiêu biểu. Tại khu vực pha chế, khách tham dự có thể trực tiếp thưởng thức và cảm nhận hương vị Robusta để có thêm góc nhìn mới về loại cà phê vốn quen thuộc với người Việt.

• Thời gian đón khách: 13h ngày 9-10-2026 (thứ Sáu).

• Địa điểm: Tân Sơn Nhất Pavillon Center, 202 Hoàng Văn Thụ, phường Đức Nhuận, TP.HCM.