Ngành dứa Việt Nam, con đường hướng tới giá trị xuất khẩu tỷ USD

Ngành dứa Việt Nam cần một chiến lược đồng bộ về giống, khoa học công nghệ, phát triển thị trường và tổ chức chuỗi liên kết bền vững.

Ngành dứa Việt Nam trong bức tranh thương mại dứa toàn cầu

Dứa là một trong những loại trái cây nhiệt đới có thị trường thương mại quốc tế lớn với sản phẩm đa dạng từ trái tươi, sấy khô đến đóng hộp, nước ép và các loại nguyên liệu phục vụ công nghiệp thực phẩm. Nhiều quốc gia có điều kiện tự nhiên tương đồng với Việt Nam đã xây dựng được vị thế xuất khẩu đáng kể, không chỉ nhờ lợi thế về đất đai, khí hậu mà còn từ chiến lược phát triển giống, ứng dụng khoa học công nghệ và năng lực tổ chức chuỗi cung ứng.

Theo trang dữ liệu Trade Map của Trung tâm Thương mại Quốc tế (International Trade Centre – ITC), tổng giá trị nhập khẩu dứa trên thế giới năm 2025 đạt hơn 6,1 tỷ USD. Trong đó, dứa tươi đạt hơn 3,5 tỷ USD, chiếm khoảng 57% và dứa chế biến đạt hơn 2,6 tỷ USD, chiếm 43%. Cơ cấu này cho thấy cả hai nhóm sản phẩm đều có quy mô thương mại lớn, mở ra những cơ hội phát triển đáng kể cho các quốc gia sản xuất dứa.

Trong bức tranh ấy, theo số liệu thống kê của Cục Hải quan, tổng giá trị xuất khẩu dứa của Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 116,2 triệu USD, bao gồm 11,6 triệu USD thuộc nhóm quả tươi và 104,6 triệu USD thuộc nhóm sản phẩm chế biến. Như vậy, dứa chế biến chiếm khoảng 90% tổng kim ngạch, trong khi nhóm quả chỉ chiếm khoảng 10%. Điều này cho thấy, dù có lịch sử trồng dứa lâu đời và đã hình thành được nền tảng xuất khẩu trong lĩnh vực chế biến, Việt Nam vẫn còn nhiều việc phải làm để phát triển thị trường xuất khẩu dứa tươi cho tương xứng với tiềm năng.

Theo số liệu thống kê 9 tháng đầu năm 2026, diện tích dứa cả nước đạt khoảng 59.400 ha, trong khi Bộ Nông nghiệp và Môi trường đặt mục tiêu sản lượng cả năm đạt 880.000 tấn. Tại các địa phương, nhiều vùng trồng dứa tập trung đã được hình thành và tiếp tục phát triển. Ở vùng Đồng Tháp Mười, khu vực Tân Phước thuộc tỉnh Tiền Giang trước đây (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp) có khoảng 15.800 ha, là một trong những vùng sản xuất dứa lớn của cả nước.

Tại Ninh Bình, vùng dứa Đồng Giao có truyền thống sản xuất lâu đời, là một trong những vùng trồng dứa tập trung tiêu biểu của miền Bắc. Trong khi đó, Nghệ An đang nổi lên như một vùng sản xuất mới, với diện tích trồng dứa tăng từ hơn 2.500 ha năm 2025 lên khoảng 3.050 ha vào cuối tháng 9/2026, cùng với định hướng mở rộng vùng nguyên liệu và đầu tư công nghiệp chế biến.

Sự phát triển của các vùng trồng này cho thấy những nỗ lực rất lớn nhằm khai thác lợi thế về đất đai, khí hậu của từng địa phương, đồng thời tạo điều kiện để ngành dứa Việt Nam mở rộng sản xuất và phát triển những vùng nguyên liệu tập trung và chuyên nghiệp hơn. Tuy nhiên, tiềm năng xuất khẩu không chỉ nằm ở việc mở rộng diện tích mà quan trọng hơn là nâng cao năng suất, chất lượng, tỷ lệ sản phẩm đạt tiêu chuẩn xuất khẩu và giá trị kinh tế trên cùng một diện tích canh tác.

Từ góc nhìn thị trường, ngành dứa Việt Nam cần phát triển đồng thời hai hướng: tiếp tục củng cố và nâng cao năng lực cạnh tranh trong lĩnh vực chế biến, nơi chúng ta đã có những lợi thế nhất định; đồng thời từng bước phát triển ngành hàng dứa tươi để khai thác dư địa còn rất lớn trên thị trường quốc tế.

Dứa chế biến – Từ vị thế hiện có đến nâng cao năng lực cạnh tranh

Năm 2025, theo dữ liệu ITC Trade Map, các sản phẩm dứa chế biến của Việt Nam đã có mặt tại gần 100 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có cả năm thị trường nhập khẩu lớn nhất thế giới gồm Hoa Kỳ, Hà Lan, Tây Ban Nha, Đức và Pháp, với kim ngạch xuất khẩu khoảng 30,4 triệu USD trên tổng giá trị nhập khẩu 1,36 tỉ USD, tương đương 2,2%. Riêng tại Nga – thị trường nhập khẩu dứa chế biến lớn thứ bảy thế giới, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đạt khoảng 25,7 triệu USD, tương đương 34,6% tổng giá trị nhập khẩu của thị trường này.

Với vị thế hiện có, nhiệm vụ của ngành dứa chế biến Việt Nam không chỉ là tìm kiếm thị trường mới mà quan trọng hơn là gia tăng thị phần tại những thị trường đã hiện diện. Tuy nhiên, đây không phải là nhiệm vụ dễ dàng khi ba quốc gia dẫn đầu thế giới về xuất khẩu dứa chế biến đều nằm ở Đông Nam Á, có nhiều điều kiện phát triển tương đồng với Việt Nam nhưng sở hữu quy mô xuất khẩu vượt trội. Theo ITC Trade Map, năm 2025, kim ngạch xuất khẩu dứa chế biến của Thái Lan đạt khoảng 725 triệu USD, Philippines gần 370 triệu USD và Indonesia khoảng 328 triệu USD.

Để từng bước thu hẹp khoảng cách và vươn lên cạnh tranh với những quốc gia này, ngành dứa chế biến Việt Nam cần phát triển thật nhanh nhưng phải dựa trên những nền tảng vững chắc. Trọng tâm là nâng cao năng lực cạnh tranh trên toàn chuỗi, từ phát triển vùng nguyên liệu, cải tiến giống, nâng cao năng suất và chất lượng đến cải thiện hiệu quả chế biến, kiểm soát giá thành và phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường.

Dứa tươi – mở cửa thị trường để vươn lên trước

Mặc dù có quy mô sản xuất dứa đáng kể và nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển, Việt Nam hiện vẫn chưa tạo dựng được vị thế tương xứng trên thị trường dứa tươi quốc tế. Đây là một thực tế đáng trăn trở, đòi hỏi những hành động thiết thực và kịp thời.

Trước mắt, cơ hội phát triển xuất khẩu nằm ở các thị trường lớn tại châu Á, nơi Việt Nam có những lợi thế nhất định về khoảng cách địa lý, điều kiện giao thương và quan hệ thương mại đã được thiết lập thông qua nhiều ngành hàng nông sản khác. Trong số đó, dù có ngành sản xuất dứa trong nước khá lớn, Trung Quốc vẫn nhập khẩu khoảng 235 triệu USD dứa tươi trong năm 2025; Nhật Bản nhập khẩu 148 triệu USD và Hàn Quốc gần 63 triệu USD. Tính cả Nga, UAE và Saudi Arabia, tổng giá trị nhập khẩu của sáu thị trường này đạt khoảng 565 triệu USD, tương đương hơn 607.000 tấn dứa tươi.

Với quy mô nhập khẩu lớn và lợi thế về khoảng cách địa lý, Trung Quốc cần được xác định là một trong những thị trường ưu tiên hàng đầu của ngành dứa tươi Việt Nam. Vì vậy, việc sớm đàm phán và ký kết nghị định thư xuất khẩu dứa tươi sang Trung Quốc cần được xem là nhiệm vụ cấp thiết nhằm mở ra cơ hội tiếp cận chính thức thị trường quan trọng này.

Tuy nhiên, mở cửa thị trường mới chỉ là điều kiện cần. Để có thể thực sự chinh phục những thị trường này, Việt Nam cần tạo dựng được lợi thế cạnh tranh so với các quốc gia đang dẫn đầu. Điển hình là Philippines, quốc gia đang chiếm khoảng 98,5% giá trị nhập khẩu dứa tươi của Trung Quốc và giữ vị thế áp đảo tại Nhật Bản, Hàn Quốc. Lợi thế của Philippines không chỉ đến từ giống và chất lượng sản phẩm mà còn từ năng lực tổ chức vùng sản xuất tập trung, kiểm soát chất lượng, bảo quản sau thu hoạch và duy trì hệ thống phân phối quốc tế.

Rõ ràng, khoảng cách giữa Philippines và Việt Nam là rất lớn và khó có thể san bằng trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, chúng ta đã có nhiều bài học thành công từ các ngành hàng nông sản khác, nơi Việt Nam từng đi sau nhưng đã vươn lên trước, nhờ có chiến lược phát triển đúng hướng, đồng bộ và hiệu quả. Một vị thế xứng đáng cho ngành dứa tươi Việt Nam, vì thế, tại sao không?

Giống dứa – Nền tảng của lợi thế cạnh tranh

Giống là một trong những yếu tố quyết định năng suất, chất lượng và giá trị thương mại của ngành dứa. Đối với dứa tươi xuất khẩu, MD2 hiện là giống chủ lực trong thương mại quốc tế nhờ những ưu điểm nổi bật như vị ngọt, ít chua, thịt quả vàng hấp dẫn và khả năng bảo quản tốt, thuận lợi cho vận chuyển và phân phối đến các thị trường xa. Đây cũng là giống đang được các doanh nghiệp, hợp tác xã và người trồng dứa Việt Nam chú trọng phát triển trên quy mô lớn trong những năm gần đây.

Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm về thương mại, việc phát triển vùng trồng dứa MD2 cũng đặt ra nhiều thách thức kỹ thuật. Đáng chú ý là nguy cơ bệnh thối nõn và thối rễ do Phytophthora, đòi hỏi phải đặc biệt quan tâm đến việc thiết kế luống trồng, thoát nước và quản lý dịch bệnh. Bên cạnh đó, hiện tượng sượng nước (translucency) – một dạng rối loạn sinh lý khiến thịt quả trở nên trong và ngậm nước – có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng thương phẩm và khả năng bảo quản, đặc biệt trong những điều kiện canh tác và môi trường bất lợi.

Một thách thức khác là nguồn cây giống phục vụ phát triển vùng trồng MD2 ở quy mô thương mại. Việt Nam hiện chưa có nhiều vùng sản xuất MD2 đủ lớn để chủ động nguồn chồi giống thuần, đồng đều và sạch bệnh, trong khi việc nhập khẩu chồi giống từ nước ngoài còn gặp nhiều rào cản. Trong điều kiện đó, công nghệ nuôi cấy mô (in vitro) là giải pháp hiệu quả để cung cấp số lượng lớn cây giống trong thời gian phù hợp. Tuy nhiên, phương pháp này cũng tiềm ẩn nguy cơ phát sinh biến dị nếu nguồn vật liệu ban đầu và quy trình nhân giống không được kiểm soát chặt chẽ. Vì vậy, để phát triển các vùng trồng MD2 bền vững, cần ưu tiên lựa chọn những đơn vị sản xuất và cung ứng cây giống nuôi cấy mô có nguồn giống thuần, được kiểm tra và xác nhận về nguồn gốc, bảo đảm khả năng truy xuất, có năng lực kiểm soát quy trình nhân giống nhằm hạn chế biến dị, đồng thời có kết quả đánh giá thực tế về chất lượng cây giống trong điều kiện sản xuất thương mại.

Về lâu dài, Việt Nam cần đầu tư nghiên cứu, chọn tạo những giống dứa mới kế thừa ưu điểm thương mại của MD2, đồng thời có khả năng chống chịu sâu bệnh và thích nghi tốt hơn với điều kiện sinh thái trong nước. Đối với dứa chế biến, cần tiếp tục cải thiện năng suất, chất lượng các giống Queen, Cayenne và nghiên cứu những giống phù hợp với yêu cầu nguyên liệu của công nghiệp chế biến. Đây là hướng đi cần thiết để Việt Nam từng bước làm chủ công nghệ giống, nâng cao hiệu quả sản xuất và tạo dựng lợi thế cạnh tranh bền vững.

Liên kết chuỗi – Con đường hướng tới giá trị xuất khẩu tỉ USD

Việc áp dụng những giống dứa đáp ứng nhu cầu thị trường quốc tế vào canh tác là một trong những chìa khóa quan trọng để gia tăng giá trị xuất khẩu, đặc biệt là xuất khẩu dứa tươi. Tuy nhiên, câu chuyện không đơn giản là các địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã và người nông dân cứ đầu tư trồng dứa MD2 thì mặc nhiên chúng ta sẽ gia tăng được giá trị xuất khẩu và giành thị phần từ những quốc gia đang dẫn đầu như Costa Rica hay Philippines. Đây là những quốc gia đã hình thành ngành công nghiệp trồng và xuất khẩu dứa lâu đời, với sự hiện diện của những doanh nghiệp hàng đầu thế giới cùng hệ thống liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp và người nông dân.

Đối với Việt Nam, thách thức không chỉ nằm ở việc lựa chọn giống hay mở rộng diện tích trồng dứa mà còn ở khả năng tổ chức sản xuất đồng bộ, kiểm soát chất lượng và kết nối với thị trường tiêu thụ. Nếu việc phát triển vùng trồng diễn ra một cách riêng lẻ, thiếu sự phối hợp về kế hoạch sản xuất, quy trình canh tác và đầu ra sản phẩm, chúng ta sẽ khó hình thành được những vùng nguyên liệu đủ lớn, có chất lượng đồng đều và năng lực cung ứng ổn định để cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Vì vậy, phát triển ngành dứa cần đặt trong một mô hình liên kết chuỗi, với vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp đầu tàu. Đây phải là những doanh nghiệp có năng lực về giống, khoa học công nghệ, tổ chức sản xuất và phát triển thị trường, đủ khả năng liên kết với các hợp tác xã và người nông dân để chuyển giao quy trình canh tác, kiểm soát chất lượng, điều phối kế hoạch sản xuất và tổ chức tiêu thụ sản phẩm. Một doanh nghiệp lớn chỉ thực sự trở thành doanh nghiệp đầu tàu khi những năng lực ấy được phát huy, lan tỏa và chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh của cả chuỗi liên kết.

Để mô hình này đi vào thực tiễn, Nhà nước cần sớm xây dựng và triển khai chính sách thí điểm liên kết chuỗi ngành dứa, với sự tham gia của doanh nghiệp đầu tàu, hợp tác xã, người nông dân và các nhà khoa học. Trong đó, cần xác định rõ tiêu chí lựa chọn doanh nghiệp đầu tàu, trách nhiệm của các thành phần tham gia và cơ chế hỗ trợ phù hợp, đặc biệt về tín dụng, hạ tầng vùng nguyên liệu, bảo quản sau thu hoạch và logistics. Về phía mình, doanh nghiệp đầu tàu có trách nhiệm tổ chức chuỗi liên kết, điều phối kế hoạch sản xuất và phát triển vùng nguyên liệu gắn với nhu cầu thị trường và năng lực tiêu thụ, thay vì mở rộng sản xuất rồi mới tìm đầu ra.

Việt Nam có những điều kiện thuận lợi về đất đai, khí hậu, kinh nghiệm sản xuất của người nông dân và lợi thế tiếp cận nhiều thị trường nhập khẩu lớn. Chúng ta cũng có những doanh nghiệp đủ năng lực và tâm huyết để tham gia dẫn dắt sự phát triển của ngành hàng. Nếu có những chính sách thực sự đột phá, được triển khai quyết liệt và kịp thời để kết nối, phát huy những lợi thế ấy trong các chuỗi liên kết, ngành dứa Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để hướng tới mục tiêu xuất khẩu 1 tỉ USD trong tương lai không xa, đồng thời tạo ra giá trị bền vững và nâng cao thu nhập cho người nông dân.

Thay lời kết

Việt Nam có một số mặt hàng nông sản đã và đang hướng tới giá trị xuất khẩu tỉ USD. Thêm một loại trái cây có tiềm năng gia nhập câu lạc bộ tỉ USD là thêm một cơ hội để tạo sinh kế ổn định và nâng cao thu nhập cho người nông dân Việt Nam. Để đạt được mục tiêu ấy, mỗi ngành hàng cần những giải pháp chiến lược nhằm vượt qua các trở lực của chính mình, hướng tới giá trị xuất khẩu tỉ USD và sự phát triển bền vững.

Trái dứa Việt Nam cũng vậy. Với sự đầu tư đồng bộ về chính sách, khoa học công nghệ cùng tinh thần hợp tác và trách nhiệm của những người có tâm huyết với ngành hàng, phía sau những chiếc lá dứa có gai sẽ là vị ngọt.