Nông dân Kenya giảm thuốc trừ sâu bằng quản lý dịch hại tổng hợp

Năm 2014, khi sâu đục quả giả xuất hiện tại vườn xoài và cây có múi rộng 8 ha ở Wote (miền đông Kenya), bà Phyllis Nduva, 72 tuổi, gần như không biết phải đối phó thế nào.

Loài sâu này đã gây thiệt hại nghiêm trọng tại Nam Phi và được phát hiện ở Kenya từ năm 2007, nhưng khi đó các biện pháp kiểm soát vẫn đang được nghiên cứu. Không có nhiều thông tin để dựa vào, Nduva đành tiếp tục sử dụng những loại thuốc trừ sâu sẵn có, dù chúng không mang lại hiệu quả.

“Chúng tôi cố tìm câu trả lời nhưng không có thông tin”, bà nói. Khi sâu bệnh ngày càng lan rộng, bà Nduva tăng tần suất phun thuốc với hy vọng cứu mùa vụ, nhưng kết quả vẫn không cải thiện. Đến năm 2016, hơn 60% sản lượng bị mất, buộc bà phải thừa nhận rằng thuốc trừ sâu không thể giải quyết vấn đề.

Từ đó, bà Nduva bắt đầu tìm kiếm một hướng đi khác và biết đến quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), phương pháp kiểm soát sâu bệnh bằng cách kết hợp nhiều biện pháp thay vì phụ thuộc vào hóa chất.

Giảm thuốc bằng nhiều biện pháp

Khác với cách canh tác phụ thuộc vào hóa chất, IPM kết hợp nhiều biện pháp như đặt bẫy, sử dụng thiên địch, vệ sinh đồng ruộng và chỉ dùng thuốc trừ sâu có chọn lọc khi thực sự cần thiết. Phương pháp này được quốc tế quan tâm từ những năm 1960-1970, trong bối cảnh việc sử dụng thuốc trừ sâu ngày càng gia tăng và kéo theo lo ngại về tình trạng kháng thuốc, ô nhiễm môi trường, rủi ro sức khỏe cũng như sự suy giảm của các loài côn trùng có ích.

Một nghiên cứu do Chính phủ Anh thực hiện năm 2020 cho thấy IPM có thể giúp giảm lượng thuốc trừ sâu mà vẫn kiểm soát hiệu quả sâu bệnh. Dù đòi hỏi nhiều kỹ thuật hơn, phương pháp này có thể giúp nông dân giảm chi phí và tạo lợi ích cho đa dạng sinh học.

Áp dụng phương pháp này, bà Nduva bắt đầu bằng việc đặt bẫy ruồi đục quả quanh trang trại. Khi nhận thấy biện pháp này chưa đủ để kiểm soát sâu bệnh, bà tiếp tục kết hợp nhiều kỹ thuật khác, trong đó có bẫy năng lượng mặt trời hoạt động vào ban đêm và túi augmentorium. Những chiếc túi này dùng để thu gom trái cây nhiễm sâu bệnh, sau đó được bịt kín để sâu chết và không thể tiếp tục sinh sản, qua đó làm gián đoạn vòng đời của chúng.

“Chuyển từ thuốc trừ sâu hóa học sang IPM không chỉ là một quyết định về nông nghiệp mà còn là một quyết định mang tính đạo đức”, Nduva nói. Sau nhiều năm sử dụng hóa chất, bà nhận ra cách làm này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn khiến gia đình và người tiêu dùng có nguy cơ tiếp xúc với hóa chất.

“Trước đây, chúng tôi chỉ để trái cây hư hỏng lại trên trang trại, khiến sâu bệnh tiếp tục sinh sôi. Giờ đây, chúng tôi kiểm soát sâu bệnh theo cách bảo vệ cả cây trồng lẫn môi trường”, bà nói.

Từ hiệu quả trên đồng ruộng đến giá trị thị trường

Hiện nay, nông dân Kenya vẫn còn phụ thuộc nhiều vào thuốc trừ sâu. Lượng thuốc nhập khẩu vào nước này tăng từ 6.400 tấn năm 2015 lên hơn 15.600 tấn năm 2019, trong khi nông dân hiện chi khoảng 70 triệu USD mỗi năm cho các sản phẩm này.

Áp lực sâu bệnh cũng càng lớn khi khí hậu thay đổi. Một nghiên cứu công bố năm 2026 trên Journal of Environmental Management cho thấy biến đổi khí hậu đang làm gia tăng áp lực sâu bệnh đối với cây trồng, khiến các hộ nông dân quy mô nhỏ có xu hướng sử dụng nhiều thuốc trừ sâu hơn.

Trong khi đó, khoảng 63% thuốc trừ sâu được sử dụng tại Kenya thuộc nhóm có mức độ nguy hiểm cao, còn 44% chứa các hoạt chất đã bị Liên minh châu Âu (EU) cấm. Những hóa chất này cũng đang để lại dấu vết trong môi trường. Một nghiên cứu năm 2025 phát hiện 56 loại thuốc trừ sâu trong các hệ thống nước quanh hồ Naivasha. Nghiên cứu đăng trên Nature Sustainability năm 2024 cũng liên hệ việc sử dụng ngày càng nhiều thuốc nhóm pyrethroid và neonicotinoid với sự suy giảm trên diện rộng của quần thể ong hoang dã.

Không chỉ ở Kenya, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) cho biết nông nghiệp toàn cầu đã sử dụng 3,92 triệu tấn hoạt chất thuốc trừ sâu trong năm 2024, tăng 5% so với năm trước, 18% trong một thập kỷ và hơn gấp đôi so với năm 1990.

Trong bối cảnh đó, những thay đổi tại trang trại của Nduva cho thấy IPM có thể mang lại lợi ích không chỉ cho môi trường. Sau khi áp dụng phương pháp này, tỷ lệ thiệt hại mùa màng của bà giảm xuống dưới 20%, trong khi các loài thụ phấn quay trở lại và chất lượng trái cây được cải thiện.

Việc giảm sử dụng hóa chất cũng giúp bà linh hoạt hơn trong khâu thu hoạch và tiêu thụ. Không phải chờ hết thời gian cách ly sau khi phun thuốc, bà Nduva có thể thu hoạch và bán trái cây ngay khi có khách hàng.

Sản phẩm cũng có giá cao hơn đáng kể. Một kg trái cây của bà được bán với giá khoảng 3,1 USD, so với chỉ 0,39 USD đối với trái cây được xử lý bằng thuốc trừ sâu. Phần lớn sản lượng hiện được các doanh nghiệp thu mua để xuất khẩu.

“Điều này giúp chúng tôi linh hoạt hơn, cải thiện khả năng tiêu thụ sản phẩm và bảo đảm trái cây an toàn, tốt cho sức khỏe người tiêu dùng”, bà nói.

Bà Nduva hiện dành thời gian hướng dẫn những nông dân khác áp dụng phương pháp này. Riêng hạt Makueni đã có khoảng 600 nông dân chuyển sang IPM. Tuy nhiên, quá trình này vẫn diễn ra không đồng đều.

Ông Josephine Makumbi, cán bộ nông nghiệp phụ trách phường Wote/Nziu, cho biết chỉ khoảng 3 trong 10 nông dân tại địa phương áp dụng các biện pháp IPM.

Trong đó, chi phí đầu tư ban đầu là một trở ngại lớn. Một túi thu gom trái cây nhiễm sâu bệnh có giá khoảng 46 USD, trong khi bẫy ruồi đục quả có giá khoảng 2,7 USD và mỗi ha cần khoảng 10 chiếc bẫy. Với các hộ nhỏ, khoản chi này không dễ đáp ứng. Chính quyền hạt vì vậy đã bắt đầu cung cấp miễn phí một số thiết bị để khuyến khích nông dân áp dụng.

Anh Kelvin Musyoki, 29 tuổi, chuyên gia bảo vệ thực vật được đào tạo bởi Trung tâm Nông nghiệp và Khoa học Sinh học Quốc tế (CABI), cho rằng giảm phụ thuộc vào hóa chất còn giúp tận dụng tốt hơn các cơ chế kiểm soát sâu bệnh tự nhiên và tăng mức độ an toàn của nông sản.

“Không phải cứ nhìn thấy sâu bệnh là phun thuốc. Có những biện pháp sinh học, cũng có những phương pháp canh tác. Phun thuốc nên là lựa chọn cuối cùng”, anh chia sẻ.