Nông nghiệp cần động lực tăng trưởng mới từ giá trị gia tăng

Tăng sản lượng không còn là lợi thế duy nhất

Nông nghiệp tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế, song những hạn chế về quy mô sản xuất, công nghệ chế biến và khả năng kết nối thị trường đang đặt ra yêu cầu đổi mới. Thực tế, Việt Nam có nhiều mặt hàng nông sản đạt kim ngạch xuất khẩu lớn nhưng tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu, có thương hiệu và giá trị cao vẫn chưa tương xứng với tiềm năng.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cả nước hiện có hơn 50.000 doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp, trong tổng số gần một triệu doanh nghiệp đang hoạt động. Tỷ trọng đóng góp của nông nghiệp trong GDP giảm từ 12,34% năm 2024 xuống 11,2% năm 2025 và dự kiến khoảng 10,38% năm 2026.

Sự chuyển dịch này phản ánh quá trình cơ cấu lại nền kinh tế, nhưng cũng cho thấy yêu cầu cấp thiết phải nâng cao hiệu quả sản xuất. Bởi nếu vẫn chủ yếu dựa vào mở rộng diện tích, tăng sản lượng và xuất khẩu nguyên liệu thô, nông nghiệp sẽ khó tạo ra bước đột phá về giá trị.

Một trong những hạn chế lớn là sự thiếu đồng bộ giữa vùng nguyên liệu, cơ sở chế biến và hệ thống phân phối. Sản xuất còn phân tán khiến doanh nghiệp khó kiểm soát chất lượng đầu vào, trong khi hạ tầng bảo quản và logistics chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu. Hệ quả là chi phí tăng, tổn thất sau thu hoạch lớn và khả năng đáp ứng các đơn hàng quy mô lớn, ổn định còn hạn chế.

Do đó, yêu cầu đặt ra là chuyển từ mục tiêu tăng sản lượng sang nâng cao giá trị trên từng đơn vị sản phẩm. Đây cũng là điều kiện quan trọng để hướng tới mục tiêu tăng trưởng GDP toàn ngành khoảng 3,7 - 4% và kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản trên 74 tỷ USD trong năm 2026.

Chế biến sâu và liên kết chuỗi tạo dư địa mới

Trong các khâu của chuỗi sản xuất, chế biến sâu được xem là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao giá trị nông sản. Thay vì xuất khẩu nguyên liệu hoặc sản phẩm sơ chế, đầu tư công nghệ chế biến giúp đa dạng hóa sản phẩm, kéo dài thời gian bảo quản và tiếp cận những phân khúc thị trường có giá trị cao hơn.

Tuy nhiên, phát triển chế biến không thể tách rời vùng nguyên liệu. Doanh nghiệp cần có nguồn cung ổn định, đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Vì vậy, liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân cần được tổ chức chặt chẽ hơn, thay thế phương thức thu mua ngắn hạn, thiếu tính ổn định.

Một mắt xích khác cần được chú trọng là logistics nông nghiệp. Hệ thống kho lạnh, sơ chế, bảo quản và vận chuyển có vai trò trực tiếp trong việc giảm hao hụt, duy trì chất lượng và kiểm soát chi phí. Khi hạ tầng logistics được kết nối với vùng sản xuất, nhà máy chế biến và thị trường tiêu thụ, doanh nghiệp sẽ có thêm điều kiện nâng cao năng lực cạnh tranh.

Bên cạnh đó, khai thác phụ phẩm theo hướng kinh tế tuần hoàn cũng mở ra nguồn giá trị mới. Rơm rạ, phụ phẩm trồng trọt và chăn nuôi có thể được sử dụng để sản xuất phân bón hữu cơ, thức ăn chăn nuôi, năng lượng và nhiều sản phẩm khác. Cách tiếp cận này vừa giảm lãng phí tài nguyên, vừa tạo thêm nguồn thu và hạn chế tác động môi trường.

Để những giải pháp trên phát huy hiệu quả, việc kết nối các nguồn lực cần được thực hiện đồng bộ. Đất đai cần được tổ chức theo hướng hình thành vùng sản xuất tập trung; vốn ưu tiên cho công nghệ, chế biến và bảo quản; khoa học công nghệ tập trung giải quyết những điểm nghẽn về năng suất, chất lượng và truy xuất nguồn gốc.

Đặc biệt, doanh nghiệp cần đóng vai trò dẫn dắt chuỗi giá trị, đưa yêu cầu thị trường vào quá trình tổ chức sản xuất. Trong khi đó, Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế về đất đai, tín dụng, hạ tầng và chính sách khuyến khích đầu tư vào nông nghiệp.

Động lực tăng trưởng mới của nông nghiệp vì vậy không chỉ nằm ở việc sản xuất nhiều hơn mà phải tạo ra giá trị cao hơn từ những nguồn lực hiện có. Khi chế biến, logistics, công nghệ và liên kết thị trường được kết nối hiệu quả, nông sản Việt Nam mới có thể nâng cao giá trị gia tăng, cải thiện sức cạnh tranh và phát triển bền vững.

**Nam Sơn **(t/h)