Nông nghiệp công nghệ cao TP.HCM: [Bài 2] Mở đường cho chuỗi giá trị nông nghiệp

Sau hợp nhất, TP.HCM đang từng bước hoàn thiện hành lang chính sách cho một không gian phát triển nông nghiệp có quy mô lớn hơn, đa dạng hơn về vùng sản xuất và ngành hàng.

Chính sách mở đường cho chuỗi giá trị

Điểm mới trong định hướng này không chỉ nằm ở việc đưa thêm công nghệ vào đồng ruộng, nhà kính hay trang trại, mà quan trọng hơn là tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị, gắn vùng nguyên liệu với chế biến, logistics và thị trường.

Ông Cấn Xuân Trường, Phó Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM cho biết, thành phố đang xây dựng Đề án phát triển kinh tế tập thể gắn với liên kết tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp giai đoạn 2026-2030. Đề án đã được gửi lấy ý kiến hơn 187 đơn vị, Học viện Nông nghiệp Việt Nam là đơn vị tư vấn chính.

Cùng với đó, Quyết định số 4714/QĐ-UBND về Đề án Phát triển đô thị thông minh tại TP.HCM giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và Quyết định 3787/QĐ-UBND về Kế hoạch triển khai chương trình nông nghiệp, nông dân, nông thôn đang tạo thêm cơ sở để thành phố định hình mô hình nông nghiệp đô thị trong giai đoạn mới.

Theo định hướng đang được xây dựng, nông nghiệp TP.HCM sẽ phát triển trên bốn trụ cột gồm: nông nghiệp thông minh, nông nghiệp xanh, nông nghiệp tuần hoàn và nông nghiệp đô thị.

Trong một đô thị đặc biệt như TP.HCM, bài toán đặt ra là sử dụng đất, nước, năng lượng hiệu quả hơn, tạo ra sản phẩm có giá trị cao, kiểm soát tốt chất lượng và phục vụ trực tiếp nhu cầu của thị trường đô thị.

Muốn làm được điều đó, vùng sản xuất hàng hóa phải được kết nối với sơ chế, chế biến, logistics và hệ thống tiêu thụ. Hợp tác xã được xác định là một mắt xích quan trọng trong tổ chức nông dân, xây dựng vùng nguyên liệu và giữ kỷ luật sản xuất. Doanh nghiệp đảm nhiệm vai trò kết nối thương mại, phân phối, mở rộng thị trường.

“Liên kết chuỗi không chỉ là một khâu mà là cả một hệ sinh thái được quản trị đồng bộ từ đầu vào đến đầu ra, bao gồm vùng nguyên liệu, sản xuất, thu hoạch - sơ chế, chế biến - bảo quản, logistics và tiêu thụ. Các bên phải được phân công rõ trách nhiệm, phối hợp chặt chẽ, chia sẻ lợi ích và rủi ro rõ ràng”, ông Trường nhấn mạnh.

Đây là bước chuyển quan trọng trong tư duy chính sách. Thay vì phân bổ nguồn lực rời rạc cho một hộ sản xuất, một nhà sơ chế hoặc một công đoạn riêng, chính sách mới hướng tới hỗ trợ một chuỗi hoàn chỉnh. Sản xuất phải xuất phát từ tín hiệu thị trường, xác định rõ khách hàng cần gì rồi mới tổ chức vùng nguyên liệu và lựa chọn phương án đầu tư.

Đại diện Chi cục Phát triển nông thôn cho biết thêm, các nhóm hỗ trợ dự kiến bao gồm tư vấn, nâng cao năng lực và khảo sát thị trường với mức tối đa 300 triệu đồng; đào tạo tối đa 300 triệu đồng/dự án; hạ tầng phục vụ liên kết được hỗ trợ tối đa 70%, không quá 5 tỷ đồng/dự án; phát triển vùng nguyên liệu tối đa 70%, không quá 10 tỷ đồng/dự án; ứng dụng khoa học, công nghệ tối đa 70%, không quá 5 tỷ đồng/dự án.

Nếu được triển khai đồng bộ, cách hỗ trợ này sẽ đòi hỏi các chủ thể phải tính đến bài toán thị trường ngay khi lập dự án, thay vì đầu tư thiết bị hoặc mở rộng sản xuất rồi mới tìm đầu ra.

Nguồn lực lớn hơn cũng đi cùng điều kiện chặt chẽ hơn. Theo ông Trường, dự án muốn tiếp cận chính sách phải xác định được đơn vị chủ trì liên kết, trách nhiệm của từng thành viên, vùng nguyên liệu, thị trường tiêu thụ, phương án quản lý tài sản, hạ tầng sau khi dự án kết thúc.

Hợp đồng liên kết cũng không thể mang tính hình thức. Các bên phải làm rõ tiêu chuẩn chất lượng, sản lượng cam kết, cơ chế xác định giá, tiến độ thực hiện, cách phân chia lợi ích và phương án chia sẻ rủi ro.

Chi cục Phát triển nông thôn cũng đang đề xuất một số chương trình chuyển đổi số trong nông nghiệp, tập trung vào khu vực hợp tác xã (HTX). Mục tiêu cuối cùng không chỉ là đưa thêm công nghệ vào sản xuất mà phải thay đổi cách tổ chức và quản trị.

“Chính sách chỉ là bệ phóng, sự sống còn của chuỗi nằm ở năng lực quản trị. Chuyển đổi xanh, chuyển đổi số trong nông nghiệp không chỉ là câu chuyện về công nghệ, mà trước hết là sự đổi mới phương thức tổ chức sản xuất, quản trị chuỗi giá trị”, ông Trường nói.

Khoa học công nghệ tạo động lực

Các chương trình, nghị quyết của Trung ương và TP.HCM đã đặt yêu cầu tăng hàm lượng khoa học, công nghệ và nâng năng suất lao động nông nghiệp. Vì vậy, nguồn lực hỗ trợ phải được sử dụng đúng mục tiêu, có trọng tâm, tránh đầu tư dàn trải.

Ông Trần Trọng Tuyên, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM cho rằng, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải bắt đầu bằng nhu cầu thực tế, tránh đầu tư dàn trải hoặc lựa chọn công nghệ vượt quá khả năng tiếp nhận.

TP.HCM hiện đã có nền tảng nhất định để phục vụ quá trình này. Đơn cử như Khu Nông nghiệp Công nghệ cao TP.HCM đã xây dựng 150 quy trình kỹ thuật, 567 mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, trong đó 14 quy trình được công nhận là tiến bộ kỹ thuật. Sàn giao dịch công nghệ TP.HCM Techport.vn có hơn 25.000 công nghệ, thiết bị để các hợp tác xã tìm kiếm, lựa chọn giải pháp.

Vấn đề còn lại là kết nối đúng nhu cầu, đúng công nghệ. Thực tế tại HTX Nông nghiệp Công nghệ cao Kim Long cho thấy, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi được lựa chọn theo khả năng đầu tư và bài toán thị trường.

HTX hiện có 75 thành viên, khoảng 25 ha nhà kính chuyên canh dưa lưới, sản lượng hằng năm gần 2.500 tấn. Thay vì nhập nguyên hệ thống nhà màng có giá khoảng 500-600 triệu đồng/1.000 m², Kim Long lựa chọn những thiết bị cần thiết, chủ động các hạng mục có thể sản xuất trong nước. Chi phí hiện giảm còn khoảng 200 triệu đồng/1.000 m², gồm cả hệ thống tưới.

Cách làm này phản ánh khá rõ tinh thần mà chính sách đang hướng tới: công nghệ phải “vừa sức”, giải quyết được bài toán thực tế và giúp người sản xuất có khả năng thu hồi vốn.

Từ năm 2021, Kim Long sử dụng nhật ký điện tử, số hóa từng lô sản xuất và từng giai đoạn sinh trưởng. Cả 75 xã viên hiện cập nhật dữ liệu sản xuất, trong khi nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, nước tưới và các biến động của cây được theo dõi để điều chỉnh kịp thời.

Dữ liệu không chỉ được lưu lại ở khâu canh tác mà còn được sử dụng để dự báo sản lượng, thời điểm thu hoạch, nhu cầu nhân công, đóng gói và kế hoạch tiêu thụ.

Giám đốc HTX Nguyễn Hồng Quyết nhìn nhận, đầu tư công nghệ cuối cùng vẫn phải trả lời được câu hỏi sản phẩm có bán được hay không và giá trị mang lại cho nông dân có bền vững hay không.

Định hướng nông nghiệp TP.HCM giai đoạn 2026-2030 xác định rõ vai trò của từng chủ thể: Nhà nước kiến tạo chính sách, khoa học, công nghệ nâng hiệu quả sản xuất, hợp tác xã tổ chức nông dân, doanh nghiệp kết nối thị trường. Trọng tâm là xây dựng chuỗi giá trị vận hành thực chất, để nông nghiệp thông minh, xanh, tuần hoàn tạo ra hiệu quả cụ thể bằng chi phí thấp hơn, chất lượng ổn định hơn, đầu ra bền vững hơn và thu nhập tốt hơn cho nông dân, HTX và doanh nghiệp.