Nông nghiệp tháng 9 và những lao đao bởi dị thường thời tiết

Tháng 9 khép lại bằng một bức tranh toàn cảnh đầy thử thách đối với nền nông nghiệp nước nhà, khi hình thái thời tiết cực đoan kết hợp giữa nền nhiệt cao bất thường, không khí lạnh sớm và những đợt mưa lũ dồn dập đã cấu thành một cú sốc lớn đối với chuỗi cung ứng lương thực, thực phẩm toàn quốc.

Thời tiết ngày càng khó lường, khiến sản xuất nông nghiệp luôn phải đối mặt với những tình huống khó lường. Từ những vựa lúa miền Trung trắng tay, Đồng bằng sông Cửu Long oằn mình chống chọi triều cường, đến sự đảo lộn chóng mặt của mặt bằng giá cả thị trường... đặt ra những câu hỏi sâu sắc về năng lực thích ứng của cả hệ thống canh tác trước một chu kỳ khí hậu mới.

Bản lề của những dị thường quy mô lớn

Theo phân tích của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia (NCHMF), tháng 9 ghi nhận một sự xáo trộn mạnh mẽ trong cấu trúc khí hậu. Nhiệt độ trung bình toàn quốc duy trì mức cao hơn nền nhiều năm từ 0,5 đến 1 độ C, kèm theo sự xuất hiện sớm của các đợt không khí lạnh. Điểm đáng chú ý là sự đan xen dồn dập của các đợt nắng nóng diện rộng (với nhiều trạm vượt ngưỡng lịch sử, nhiệt độ vượt mốc 38 độ C) và những đợt mưa lũ khổng lồ.

Cụ thể, tại khu vực đồng bằng Bắc bộ (tiêu biểu như Phú Thọ và Bắc Ninh), tổng lượng mưa tập trung ở mức 300 - 500 mm, cá biệt vượt mốc 600 mm. Tại miền Trung, con số này đẩy lên mức 300 - 700 mm, thậm chí vươn tới ngưỡng hàng nghìn milimét tại các trạm trọng điểm như A Lưới (Huế): 1.113 mm, Tĩnh Gia (Thanh Hóa): 958 mm, Vinh (Nghệ An): 938 mm.

Sự bất thường tiếp tục kéo dài xuống phía Nam, khi Tây nguyên và Nam bộ chứng kiến những trận mưa lớn xối xả cuối tháng 9, sang tận đầu tháng 10. Trong đó, TP.HCM ghi nhận lượng mưa kỷ lục trong vòng 24 giờ vượt mốc 250 mm.

Ở chiều ngược lại, Đài Khí tượng thủy văn Nam Bộ chỉ ra rằng, dù đang giữa mùa mưa nhưng do tác động của El Nino cường độ mạnh, nhiệt độ tại đây vẫn cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,6 - 1,2 độ C, đặc biệt trạm Tân Sơn Hòa (TP.HCM) chạm mức nhiệt hiếm thấy là 36,6 độ C vào ngày 7.9.

**Tổn thương của chuỗi sản xuất **

Sự biến động cực đoan của lượng mưa và nhiệt độ, đã trực tiếp chuyển hóa thành những thiệt hại kinh tế nặng nề cho các vùng chuyên canh nông nghiệp.

Tại Thanh Hóa, đợt mưa bão giữa tháng 9 đã biến 7.800 ha lúa, mía, dứa và rau màu thành những vùng ngập úng, đẩy hàng loạt hộ nông dân vào cảnh mất trắng ngay trước thềm thu hoạch. Chuyện tương tự diễn ra tại vựa lúa ĐBSCL khi mưa lớn cùng diễn ra với triều cường cao và lũ đầu nguồn.

Riêng tại Cà Mau, số liệu thống kê tính đến ngày 29.9 cho thấy tổng diện tích lúa ngập úng vượt mốc 21.100 ha, diện tích thiệt hại nặng do ngập khoảng 218 ha, diện tích lúa bị ngã đổ khoảng 120 ha, hạ tầng giao thông, đê bao bị ngập nước khoảng 19.500 m và 3 căn nhà sập hoàn toàn.

Tại An Giang, ghi nhận từ xã U Minh Thượng cho thấy có 6.385 ha hoa màu cùng vườn cây ăn trái đứng trước nguy cơ mất trắng; khoảng 1.850 ha ao nuôi tôm càng xanh và cá đối mặt với rủi ro tràn bờ. Tại xã Giang Thành, gần 50 ha lúa hè thu chuẩn bị thu hoạch bị nhấn chìm.

Không chỉ dừng lại ở cây lương thực, các loại cây ăn trái chủ lực và cây công nghiệp cũng chịu đòn giáng mạnh. Nhà vườn trồng sầu riêng tại Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cần Thơ chật vật với việc xử lý vụ nghịch do mưa kéo dài liên tục hơn 2 tuần, khiến chi phí đội lên cao. Đáng chú ý, chất lượng sầu riêng sụt giảm nghiêm trọng khi tỷ lệ đạt chuẩn xuất khẩu (hàng loại A) chỉ còn khiêm tốn ở mức 20 - 30%. Tại khu vực miền Đông Nam bộ và Tây nguyên, mưa dầm tạo điều kiện cho sâu bệnh bùng phát trên diện tích hồ tiêu và cà phê, đe dọa trực tiếp đến năng suất và làm chậm tiến độ thu hoạch so với lịch thời vụ thông thường.

** **Cung - cầu thị trường đảo lộn và những phản ứng dây chuyền

Tác động dây chuyền từ thời tiết đã tạo ra những biến động trái chiều và sắc nét trên thị trường nông sản tháng 9, phản ánh qua hai thái cực rõ rệt giữa nhóm lương thực, rau màu và trái cây.

Nhóm lúa gạo, trái ngược với lo ngại đứt gãy nguồn cung, mặt bằng giá thu mua lúa chủ lực (đang trong giai đoạn cuối vụ hè thu tại An Giang) lại ghi nhận xu hướng giảm theo báo cáo từ Bộ NN-MT. Theo đó, lúa IR 50404 trung bình giảm 94 đồng, còn 6.158 đồng/kg, lúa OM 545 giảm 353 đồng, còn 6.197 đồng/kg, lúa Đài thơm giảm mạnh 504 đồng, còn khoảng 6.461 đồng/kg, lúa OM 18 giảm 438 đồng, còn 6.483 đồng/kg.

Ngược lại với lúa gạo, các loại rau củ chịu tổn thất trực tiếp từ ngập úng đã tăng giá mạnh ở cả hai miền. Tại phía Bắc và Hà Nội, rau muống dao động 20.000 đồng/bó, rau ngót 15.000 đồng/bó, rau cải 30.000 đồng/kg, bắp cải 20.000 đồng/kg; hành lá chạm mức 30.000 đồng/kg và thì là 35.000 đồng/kg. Tại thị trường TP.HCM, xà lách và rau gia vị dao động từ 65.000 - 85.000 đồng/kg (tăng bình quân 20.000 đồng); ớt tăng lên 90.000 đồng/kg; rau củ Đà Lạt (bông cải xanh, ớt chuông) lên 60.000 - 65.000 đồng/kg; rau ăn lá tăng 30% lên 40.000 - 45.000 đồng/kg; khổ qua, bầu, bí dao động 20.000 - 25.000 đồng/kg.

Nhóm trái cây, thì có sự phân hoá mạnh. Nguồn cung xoài sụt giảm kéo giá xoài cát Hòa Lộc loại 1 tăng 5.000 đồng lên 65.000 đồng/kg, xoài Cát Chu tăng lên 30.000 - 35.000 đồng/kg. Trong khi đó, các dòng trái cây xuất khẩu như sầu riêng lại bị thu hẹp đáng kể về tỷ lệ thương phẩm cao cấp do ảnh hưởng thời tiết.

Nghịch lý gánh nặng và khoảng trống hạ tầng thủy lợi

Đằng sau những con số thiệt hại về diện tích là một thực tế khắc nghiệt: người nông dân đang phải gánh chịu một "cú sốc kép" về kinh tế.

Khi mưa lũ kéo dài dồn dập, chi phí nhân công thu hoạch vội, chi phí bơm tát, phân thuốc cứu vãn dịch bệnh đội lên gấp nhiều lần, trong khi chất lượng nông sản sụt giảm khiến giá trị thương phẩm lao dốc. Thậm chí ở nhiều nơi, chi phí bỏ ra để trục vớt, thu gom diện tích đổ ngã còn cao hơn giá trị thu về, đẩy người sản xuất vào cảnh "lấy ngắn nuôi dài" nhưng vốn liếng cứ thế trôi theo dòng nước lũ.

Thực trạng này làm lộ rõ lỗ hổng lớn trong hệ thống hạ tầng thủy lợi và đê bao nội đồng. Nhiều vùng chuyên canh hiện nay vẫn phụ thuộc vào các công trình phòng chống thiên tai mang tính cục bộ, chưa đồng bộ với tốc độ biến đổi khí hậu. Hệ thống đê bao, cống bọng chưa đủ sức chống chịu trước sự kết hợp cộng hưởng giữa mưa cực đoan, triều cường và lũ đầu nguồn, dẫn đến việc nước tràn bờ nhanh chóng trước khi lực lượng chức năng kịp trở tay. Bên cạnh đó, lịch thời vụ truyền thống dựa trên kinh nghiệm nhiều năm nay đã lỗi nhịp hoàn toàn trước nhịp điệu thời tiết ngày càng dị thường.

Sự thay đổi đột ngột ngột của thời tiết, mà dự báo trong tháng 10 sẽ vừa có hạn mặn, vừa có lũ, chính là hồi chuông cảnh báo cho thấy nền nông nghiệp nước ta không thể mãi bị động "chữa cháy" theo từng mùa vụ. Về lâu dài, nếu không có chiến lược tổng thể từ việc quy hoạch lại hệ thống thủy lợi chủ động (vừa tiêu úng kịp thời, vừa tích trữ nước ngọt cho mùa khô), chuyển dịch cơ cấu cây trồng thích ứng mặn - hạn, và hỗ trợ tài chính - bảo hiểm nông nghiệp cho nông dân, thì những vòng lặp "được mùa mất giá, mưa lũ trắng tay" sẽ tiếp tục là bài toán nan giải thách thức sự phát triển bền vững của nền kinh tế nông nghiệp Việt Nam.