Nông nghiệp Việt Nam phải chuyển mình để xứng đáng là lợi thế quốc gia

Thời gian qua, thế giới và trong nước có nhiều sự vận động, thay đổi to lớn. Trước bối cảnh đó, ngành nông nghiệp tiếp tục được xem là trụ đỡ nền kinh tế, được khẳng định "là lợi thế quốc gia". Nhưng trong hành trình 20 năm tới, để đưa Việt Nam trở thành quốc gia thu nhập cao, cần một cuộc cách mạng trong tư duy trong nông nghiệp.

Để làm rõ hơn vấn đề này, Báo Nông nghiệp và Môi trường có cuộc phỏng vấn với TS. Đặng Kim Sơn, nguyên Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược nông nghiệp và phát triển nông thôn.

TS. Đặng Kim Sơn nhấn mạnh, nông nghiệp không được phép chỉ dừng lại ở vai trò trụ đỡ, tấm khiên bảo vệ nền kinh tế khi sóng gió, mà phải thực sự trở thành động lực tăng trưởng cốt lõi, hóa thân vào quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa.

- Thưa TS, những năm gần đây, nông nghiệp đã được khẳng định là trụ đỡ của nền kinh tế, được xem như lợi thế quốc gia nhưng tới đây vai trò của nông nghiệp sẽ như thế nào?

Có thể nói, phát triển nông nghiệp là điểm sáng, là một trong những thành tựu lớn nhất của 40 năm đổi mới. Là lực lượng mở đường trong quá trình đổi mới, nông nghiệp thực sự đã trở thành trụ đỡ, là tấm khiên, là áo giáp bảo vệ đất nước những khi khó khăn.

Hiện nay khi đất nước bước vào kỷ nguyên mới, phát huy lợi thế quốc gia, nông nghiệp đã thể hiện một chức năng ngày càng rõ rệt hơn là một động lực quan trọng của quá trình hiện đại hóa đất nước.

Về tổ chức kinh tế, nông nghiệp tiến sang công nghiệp và dịch vụ thì đất nước mới công nghiệp hóa được. Về tài nguyên, đất đai, nước, vốn… có tích lũy hiệu quả từ nông nghiệp mới đóng góp để phát triển công nghiệp, kinh tế đô thị. Về xã hội, lao động, cư dân nông thôn có thay đổi sinh kế và cư trú để chuyển thành cư dân đô thị thì mới đô thị hóa thành công.

Phải nói rằng trong quá trình phát triển, nông nghiệp đã hóa thân vào cả nền kinh tế.

Bác Hồ đã xác định sức mạnh nông nghiệp của quốc gia: "Trong công cuộc xây dựng nước nhà, Chính phủ trông mong vào nông dân, trông cậy vào nông nghiệp một phần lớn".

Nông nghiệp là ngành kinh tế thực, có quy mô lớn nhất của đất nước, tạo ra sản phẩm trực tiếp từ đất, trời, lao động, trí tuệ. Đó không phải thuyết trọng nông mà là thực tế phát triển thành công suốt 40 năm đổi mới, là vị thế xuất khẩu nông sản Việt Nam trên thế giới.

Từ đó, Nghị quyết 19 của hội nghị Trung ương kết luận "nông nghiệp là lợi thế quốc gia". Đó là niềm tự hào và trách nhiệm của người làm nông nghiệp - môi trường khi bước vào kỷ nguyên mới của dân tộc.

Xin nhấn mạnh lại, bên cạnh vai trò trụ đỡ nền kinh tế, ngành nông nghiệp còn có một chức năng rất quan trọng, đó là động lực phát triển và đó là lợi thế của đất nước.

- Với những vai trò, chức năng quan trọng như TS vừa chia sẻ, ngành nông nghiệp sẽ phải đối mặt với những thay đổi cốt lõi nào về môi trường phát triển trong giai đoạn mới?

Chúng ta đã bước vào thời kỳ nước rút về đích để trong khoảng 20 năm nữa hoàn thành mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao đúng vào lúc mà bối cảnh toàn cầu biến chuyển mạnh. Trước hết nói về trong nước.

Thứ nhất, việc sáp nhập các địa phương đã thay đổi không gian phát triển kinh tế quốc gia. Điều đó tạo nên một chuỗi kết nối liền mạch. Không gian kinh tế mới, tạo ra những vùng động lực, những hành lang phát triển hoàn toàn mới.

Thứ hai, những thay đổi to lớn về cơ sở hạ tầng nhanh chóng sẽ xóa đi sự chia cắt giữa các vùng, sẽ kết nối Việt Nam với các quốc gia lân cận và ra thế giới.

Thứ ba, là cuộc cách mạng về tổ chức đã tạo ra sự biến đổi lớn trong bộ máy nhà nước. Những thay đổi này vừa tạo ra cơ hội, vừa đem lại thách thức mới. Cơ hội xuất hiện khi bỏ các bước trung gian, giảm bộ máy cồng kềnh, cấp thêm quyền cho cơ sở, đi kèm những thách thức to lớn của khoảng cách quản lý và năng lực cung cấp dịch vụ công.

Thứ tư, thế giới bên ngoài cũng thay đổi nhanh chóng. Sau đại dịch Covid-19, là những xung đột cục bộ địa chính trị gây ra đứt gãy các chuỗi giá trị toàn cầu. Các quốc gia đang điều chỉnh chính sách đối ngoại, hướng nhiều về với lợi ích trực tiếp bên trong.

Chưa kể đến biến đổi khí hậu mạnh mẽ và phát triển khoa học công nghệ nhanh chóng.

- Những thay đổi nói trên, ảnh hưởng thế nào đến chúng ta?

Đương nhiên là chúng đem lại cả thách thức lẫn cơ hội. Trước hết, bàn về thách thức.

10 năm qua, đã giảm 1 triệu ha đất lúa, nếu trong 4 - 5 năm tới giảm thêm 0,6 triệu ha đất lúa nữa thì lượng gạo xuất khẩu sẽ có thể không còn đáng kể, câu chuyện cơ bản nhất của nông nghiệp là lương thực lại là vấn đề phải tính đến.

Cần nghiên cứu cẩn thận để rà soát quỹ đất lúa, xem xét ảnh hưởng khi chuyển thêm 1 triệu ha đất nông nghiệp sang các mục đích sử dụng khác.

Quay về vấn đề xã hội, trong khoảng 20 năm tới, phải chuyển phần lớn trong số gần 16 triệu hộ nông thôn sang đô thị, gần 32 triệu lao động nông thôn thành lao động phi nông nghiệp có tay nghề và trí thức.

Quá trình lột xác đó thuần túy nhờ tích lũy nội tại. Rõ ràng, phải nghiên cứu với các mô hình dự báo đáng tin cậy để bảo đảm ổn định xã hội trong chuyển đổi quyết liệt đó.

Trên đây là hai ví dụ trong hàng loạt thách thức an ninh phi truyền thống mà chúng ta đang phải đối mặt. Để đối mặt với những thách thức như vậy, vai trò trụ đỡ, lá chắn, tấm khiên, nền tảng của nông nghiệp sẽ trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

- Thế còn về vai trò động lực phát triển của ngành nông nghiệp?

40 năm qua là đỉnh cao của nông nghiệp Việt Nam, còn sắp tới thì sao? Trong quá trình tăng tốc công nghiệp hóa, nguồn lực rất hạn hẹp của ngành nông nghiệp giảm đi rất nhanh, lợi thế của nông nghiệp trong cuộc cạnh tranh quốc tế sẽ giảm mạnh.

Trong bức tranh thách thức, sụt giảm về nguồn lực như vậy, nếu bỏ mặc thì nông nghiệp sẽ mất lợi thế và thua cuộc. Còn nếu đầu tư, hỗ trợ thì một nền nông nghiệp bình thường sẽ đứng vững và giữ cho xã hội, môi trường ổn định dù là ở các nước không có lợi thế nông nghiệp.

Ở một nước có lợi thế nông nghiệp chúng ta, khi đất nước khá lên, đầu tư hiệu quả cho nông nghiệp thì nó sẽ trở thành một động lực kinh tế quan trọng không kém gì công nghiệp và dịch vụ trong quá trình hiện đại hóa.

- Vậy hoàn cảnh của Việt Nam sẽ như thế nào, thưa TS?

Chúng ta đi sau và thời gian qua đi quá chậm, để thoát ra khỏi nguy cơ tụt hậu, phải tăng tốc về đích với mức tăng trưởng kỷ lục trong thời gian ngắn. Nông nghiệp đang đứng trước những thách thức của kinh tế gia công và phát triển con người.

Các tập đoàn đa quốc gia có thế mạnh đang tiến vào nông nghiệp. Khi chúng ta yếu đi, họ sẽ tiến vào và thay thế. Năng suất lao động nông nghiệp Việt Nam thấp thì cạnh tranh ra sao?

Lợi thế cạnh tranh giảm dần thì giá trị từ xuất khẩu nông sản sẽ thế nào? Sức mạnh bảo vệ đất nước của nông nghiệp sẽ ra sao? Một phần lớn lao động công nghiệp sẽ về nghỉ ở lứa tuổi 50, một phần lớn lao động dịch vụ phi chính thức không có bảo hiểm xã hội sẽ ra sao?

Khi đô thị hiện đại lấy hết người trẻ, người giỏi, người giàu liệu nông thôn có bị bỏ lại hoang vắng? Lúc đó vai trò gìn giữ văn hóa, bảo vệ lãnh thổ, phòng chống thiên tai, bảo vệ tài nguyên… của nông thôn sẽ còn gì?

Không trả lời được những câu hỏi này thì dù công nghiệp phát triển thế nào, đô thị lan rộng đến đâu thì nông nghiệp, nông dân và nông thôn suy giảm cũng kéo tụt cả nền kinh tế vào "bẫy thu nhập trung bình".

Peter Timer, giáo sư nổi tiếng cả hai Đại học Harvard và Stanford đã nói với tôi: Một quốc gia, khi tỷ lệ đóng góp GDP của nông nghiệp xuống dưới 20% thì không được lấy nguồn lực đi nữa mà phải tái đầu tư. Ở Việt Nam, tỷ lệ đóng góp vào GDP của nông nghiệp hiện nay chỉ còn nhỉnh 10%, không thể lạm dụng hơn nữa.

Nhiều năm nay, nông nghiệp không bị lấy đi nữa, nhưng tổng đầu tư xã hội cho nông nghiệp gần đây chỉ khoảng 5% và đầu tư của Nhà nước dưới 10%. Thế mà người nông dân, người thương lái, người doanh nhân bé tí ti của Việt Nam vẫn xuất khẩu ở mức kỷ lục 70 tỷ USD là quá vĩ đại.

- Nghĩa là chúng ta phải giữ bằng được mặt trận nông nghiệp?

Đúng vậy và hơn thế! Lợi thế của đất nước phải được tạo cơ hội để phát huy. Trước hết, phải giữ vững mặt trận nông nghiệp, địa bàn nông thôn để người nông dân không bị lụi xuống và kéo theo cả nước.

Ngược lại, họ cần có đủ điều kiện tích lũy vốn và kiến thức tự "lột xác khởi nghiệp", đưa đất nước tiến lên. Từ bàn đạp ấy, nông nghiệp tiếp tục làm động lực cho những ngành khác phát triển.

Nông nghiệp phải hóa thân vào mọi ngóc ngách, lồng ghép vào mọi lĩnh vực để cả nước có thể đạt được mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong những năm nước rút này. Bản thân ngành nông nghiệp cũng phải vươn mình tăng trưởng nông nghiệp không chỉ ở mức 3-4% nữa, mà cao hơn, xuất khẩu cũng vậy.

- Vậy theo TS, những nhiệm vụ có vẻ bất khả thi này có thể thực hiện được không? và làm theo cách nào?

Nhiệm vụ này không phải là bất khả thi vì đã từng được thực hiện. Ở Việt Nam năm 1992 tốc độ tăng giá trị sản xuất nông nghiệp đã đạt trên 6% (năm đó chưa tính GDP).

Thực sự chúng ta có thể làm được, thậm chí làm tốt hơn vì Việt Nam ngày nay có điều kiện tốt hơn trước kia. Bắt đầu từ việc cần tái cơ cấu lại sản xuất nông nghiệp.

Nghị quyết Trung ương 19 năm 2022 đã xác định một sự chuyển đổi có tính nền tảng: "Chuyển mạnh tư duy từ sản xuất nông nghiệp sang phát triển kinh tế nông nghiệp gắn với nhu cầu thị trường".

Bắt đầu bằng việc hoàn thiện các chuỗi giá trị chiến lược đã hình thành rõ nét. Biến các mặt hàng quy mô tỷ USD thành các vùng chuyên canh hoàn chỉnh. Nền tảng của chuỗi giá trị này là sự liên kết chặt chẽ giữa tổ chức nông dân - doanh nhân - nhà nước.

Tiếp đó là tái cấu trúc không gian kinh tế nông nghiệp - môi trường theo thế mạnh. ĐBSCL là vùng nông nghiệp lớn của thế giới về lúa, thủy sản, trái cây. Tây Nguyên, phát triển cây công nghiệp, cây ăn quả, lâm nghiệp. Vùng núi phía Bắc sẽ phát triển kinh tế rừng, kết hợp bảo vệ nguồn nước, rừng, khoáng sản.

Duyên hải Trung Bộ phát triển kinh tế, dịch vụ logistics, du lịch sinh thái, năng lượng tái tạo. Đồng bằng sông Hồng và ĐBSCL tập trung phát huy thế mạnh về nguồn nhân lực để phát triển kinh tế dịch vụ.

Về không gian từng vùng sinh thái nông nghiệp, cần hình thành hệ sinh thái phát triển ngành. Mỗi vùng có lõi hạt nhân KHCN, gắn với các thành phố "đáng sống" để thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao.

Vòng bên ngoài là các khu nông nghiệp công nghệ để ứng dụng các kết quả khoa học. Hệ thống đó sẽ liên kết với đông đảo doanh nghiệp nhỏ - hợp tác xã và nông dân làm vệ tinh trong toàn vùng chuyên canh.

Nối vào vùng là hệ thống logistics.

Như vậy, ngành nông nghiệp sẽ trở thành nền kinh tế nông nghiệp theo thế mạnh từng vùng. GDP của cả vùng sẽ tăng trưởng với tốc độ phối hợp của cả nông nghiệp hiện đại + công nghiệp + dịch vụ theo lợi thế.

- Sau tái cấu trúc nông nghiệp trong nước là gì, thưa TS?

Có lẽ cũng không cần phải đợi đến tái cấu trúc xong mà chúng ta có thể bắt tay làm ngay. Nông nghiệp cần phải biến thành ngành kinh tế sử dụng hiệu quả tài nguyên để đem lại giá trị cao nhất.

Đã đến lúc chúng ta phải bắt đầu thực hiện chiến lược đã được Nhà nước xác định, chuyển từ "xuất khẩu nông sản" sang "xuất khẩu nông nghiệp".

Nghị quyết 85 về chương trình hành động của chính phủ năm 2026 chỉ đạo: **"thúc đẩy quá trình "xuất khẩu ngành nông nghiệp" **để nâng cao khả năng tiếp cận thị trường, sức cạnh tranh, giá trị gia tăng, uy tín và vị thế của đất nước".

Đã đến lúc chúng ta phải xuất khẩu giống, vật tư, công nghệ và quy trình quản lý, lao động tay nghề cao và đội ngũ chuyên gia. Các doanh nghiệp Việt Nam phải đẩy mạnh đầu tư vào lĩnh vực sản xuất, kinh doanh, chế biến nông nghiệp ở các nước có lợi thế và các thị trường có triển vọng. Rất nhiều nước đang đề nghị Việt Nam cùng đầu tư.

Trong bối cảnh hiện nay, các nước tham gia chuỗi giá trị toàn cầu thường áp dụng chiến lược "hai mũi tiến": một là ra nước ngoài theo đội hình tổng hợp kết hợp đầu tư - sản xuất - kinh doanh. Hai là vốn liếng, công nghệ, lực lượng tích lũy được phải đưa về đầu tư trong nước. Đây cũng là chiến lược mà chúng ta cần áp dụng.

Ra nước ngoài, đầu tư vào một vùng chuyên canh có lợi thế cụ thể cần chuẩn bị sẵn nguồn cung đầu vào; có lực lượng để tổ chức các dịch vụ sản xuất gắn với chuẩn bị địa bàn hoàn chỉnh.

Muốn vậy, phải chuẩn bị một đội hình có doanh nghiệp lớn đầu tàu, kéo theo các doanh nghiệp phụ trợ, chuyên gia và nông dân tay nghề cao. Trước đó, ngành chức năng cần chuẩn bị sẵn ngoại giao và pháp lý.

- Còn trong nước, chúng ta sẽ phải làm gì tiếp theo?

Theo chiến lược trên, mỗi một tập đoàn, doanh nghiệp và ngay cả mỗi gia đình và người lao động đều phải có kế hoạch để sử dụng đồng vốn, kiến thức và năng lực tiếp thu từ bên ngoài tái đầu tư trong nước hiệu quả.

Đó là quá trình chuyển kết quả xuất khẩu ngành nông nghiệp thành tốc độ tăng trưởng cao của kinh tế trong nước, thực sự đưa nông nghiệp thành động lực tăng trưởng.

Trước hết cần tập hợp các hộ nông dân nhỏ vào hợp tác xã để chuyển sản xuất nhỏ thành sản xuất lớn; đưa các hộ kinh doanh nông thôn vào hiệp hội, đưa kinh doanh nhỏ thành kinh doanh lớn.

Các tổ chức hợp tác xã, hiệp hội, nghiệp đoàn, hội đồng ngành hàng,… phải được tổ chức theo bản chất cộng đồng. Các tổ chức này có nhiệm vụ bảo vệ quyền lợi chính đáng của thành viên.

Nhà nước cần tính 2 việc: một là, chuyển giao dịch vụ công phục vụ đối tượng cụ thể cho các tổ chức trên; hai là, phân quyền quản lý kỹ thuật cho các hiệp hội. Từ đó, lấy sức dân mà phục vụ cho dân.

Các cơ quan quản lý nhà nước sẽ quản lý các tổ chức cộng đồng thực hiện, đảm bảo khách quan và nghiêm minh thực thi pháp luật. Nhờ đó bộ máy nhà nước đã gọn nhẹ sau cách mạng tổ chức vẫn đủ sức bao quát được mọi lĩnh vực trong quá trình phát triển.

Và cần có biện pháp để các tổ chức, nghiệp đoàn bảo vệ quyền lợi, đào tạo cho lực lượng lao động nông nghiệp chuyển sang phi nông nghiệp.

- Vậy theo ông, sau những giải pháp đột phá đó, yếu tố con người sẽ phải thay đổi thế nào để phát huy được thế mạnh tổng thể này?

Suy cho cùng, yếu tố quan trọng nhất tạo nên lợi thế quốc gia của ngành nông nghiệp chính là con người. Yếu tố giúp nông nghiệp Việt Nam phát triển rực rỡ là người nông dân, người kinh doanh nhỏ cần cù, sáng tạo, lực lượng doanh nhân dũng cảm, nhanh nhạy, đội ngũ cán bộ biết việc, chịu khó.

Ngược lại, cái cản trở nhiều nhất, điểm nghẽn của điểm nghẽn cũng là con người. Làm ăn nhỏ lẻ vì không chịu liên kết, phối hợp nhau; con sâu bỏ rầu nồi canh, cùng đua nhau gian lận để hỏng uy tín chung…. Tuy nhiên, tính xấu sinh ra là do cơ chế xấu. Cơ chế tốt sẽ là động lực cho mọi người thay đổi.

Đổi mới 40 năm nhưng thay đổi tổ chức thể chế mới được đặt ra dứt dạt trong vòng 20 tháng nay. Trở về cơ chế thị trường cần có thể chế thị trường. Trong đó, các tổ chức cộng đồng của người sản xuất, kinh doanh, lao động đóng vai trò rất quan trọng.

Chỉ có phối hợp sức mạnh công - tư thì lực lượng khổng lồ của thị trường mới được phát huy và quản lý nổi một cách hiệu quả.

Về tổ chức cụ thể trong nông nghiệp, cần từng bước xây dựng đội ngũ nông dân chuyên nghiệp. Cần có hệ thống chính sách khuyến khích để chỉ đối tượng nông dân giỏi mới được hỗ trợ, được ưu tiên.

Một chính sách như vậy sẽ thu hút lớp trẻ, có trình độ ở lại, trở về với nông nghiệp. Làm thế nào đất đai tích tụ lại gấp 5 - 10 lần hiện nay.

Lực lượng sản xuất tương lai là khoa học công nghệ. Cần tận dụng được đội ngũ cán bộ kỹ thuật hiện nay và thu hút lớp trẻ học hành và hướng nghiệp vào những ngành liên quan đến thế mạnh quốc gia về nông nghiệp. Các viện nghiên cứu và trường đại học chính phải gắn với nhau và đặt giữa các vùng chuyên canh sản xuất nông nghiệp chính.

Đội ngũ cán bộ các cấp mới tổ chức lại sẽ được giảm tải công việc, có điều kiện nâng năng lực, có quy mô gọn để tăng lương, có địa bàn hợp lý để hoạt động, có tổ chức đơn giản để đầu tư. Đây là bước quan trọng để chuyển từ nhà nước quản lý thành nhà nước kiến tạo.

Nếu thực hiện đồng bộ cuộc cách mạng toàn diện này, nông nghiệp sẽ phát huy lợi thế, nông thôn tiến cùng đất nước. Việt Nam sẽ trở thành "cánh đồng của thế giới, khu vườn của thế giới, nhà bếp của thế giới" và những con người nhỏ yếu, chia lẻ, thụ động hôm nay sẽ trở thành "trung tâm, là chủ thể, là động lực, nguồn lực của quá trình đổi mới" như tinh thần Kết luận của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết 19.

Đất nước sẽ vững bước tiến vào kỷ nguyên mới mà không có máy móc tự động hóa hay trí tuệ nhân tạo nào cạnh tranh được với con người Việt Nam trong nền kinh tế xanh tương lai.

Xin cảm ơn ông!