Phân bón giả ngày càng khó nhận diện

Ngày 16/10, tại Hà Nội, Hiệp hội Phân bón Việt Nam tổ chức Hội thảo “Phân bón giả - Nhận diện, ngăn chặn và xử lý”, với chủ đề “Tăng cường phối hợp Nhà nước - Hiệp hội - Doanh nghiệp trong việc làm sạch thị trường phân bón Việt Nam”.

TS. Nguyễn Trí Ngọc, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Phân bón Việt Nam nhấn mạnh, phân bón giả không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn đe dọa trực tiếp đến năng suất, chất lượng cây trồng, sinh kế của người nông dân và uy tín của các doanh nghiệp sản xuất chân chính.

Theo TS. Nguyễn Trí Ngọc, việc phòng, chống phân bón giả không thể chỉ dựa vào nỗ lực của một cơ quan hay doanh nghiệp mà cần cơ chế phối hợp thường xuyên, thực chất giữa Nhà nước, Hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp, từ tiếp nhận thông tin, kiểm tra đến xử lý vi phạm.

10 tháng đầu năm 2026 xử lý 105 vụ liên quan tới phân bón

Thông tin tại hội thảo, ông Tạ Quang Hậu, kiểm soát viên chính thị trường, Phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho biết, trong 10 tháng đầu năm 2026, lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra, xử lý 105 vụ vi phạm liên quan đến phân bón, với tổng số tiền xử phạt hành chính hơn 3,63 tỷ đồng; chuyển cơ quan điều tra 4 vụ.

Các hành vi vi phạm chủ yếu gồm kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ; hàng nhập lậu; hàng giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu và vi phạm quy định về ghi nhãn hàng hóa. Trong đó, đáng chú ý, phương thức sản xuất, kinh doanh phân bón giả ngày càng tinh vi.

Một số đối tượng cố tình giảm hàm lượng dinh dưỡng như đạm, lân, kali, thay thế bằng nguyên liệu giá rẻ hoặc chất phụ gia có màu sắc tương tự. Không ít trường hợp thu gom bao bì của các thương hiệu uy tín để đóng gói sản phẩm giả, khiến người mua khó phân biệt bằng mắt thường.

Ở khâu lưu thông, hàng giả được phân phối qua nhiều tầng đại lý, chia nhỏ lô hàng hoặc sử dụng các doanh nghiệp trung gian nhằm che giấu nguồn gốc. Đặc biệt, các đối tượng còn tận dụng mạng xã hội, hoạt động livestream và những chương trình giới thiệu sản phẩm, tặng quà để tiếp cận trực tiếp người nông dân.

Những thủ đoạn này cũng được ông Vương Trường Nam, Phó Chánh Văn phòng Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia đề cập. Theo ông Nam, các đối tượng có thể sử dụng nguyên liệu kém chất lượng, pha trộn tạp chất, giả mạo bao bì, nhãn hiệu của doanh nghiệp lớn, sau đó đưa hàng ra thị trường thông qua đại lý hoặc các kênh bán hàng trực tuyến.

Thực tế cho thấy, tình trạng phân bón giả không chỉ dừng ở những cơ sở sản xuất nhỏ lẻ. Theo báo cáo tổng quan của Hiệp hội Phân bón Việt Nam, trong năm 2026, lực lượng chức năng tại nhiều địa phương đã phát hiện những vụ việc có quy mô lớn.

Điển hình, tại Đắk Lắk, thông tin điều tra ban đầu cho thấy một đường dây trong giai đoạn 2025 - 2026 đã đưa ra thị trường hơn 24.200 tấn phân bón mang nhãn xuất xứ Bỉ, trị giá trên 159 tỷ đồng. Lực lượng chức năng thu giữ gần 627 tấn phân bón giả cùng hơn 957 tấn nguyên liệu, phân bón phục vụ pha trộn, đóng gói.

Đối với người nông dân, thiệt hại từ phân bón giả không chỉ là khoản tiền mua vật tư mà còn có thể kéo theo chi phí chăm sóc bổ sung, giảm năng suất, chất lượng nông sản, thậm chí ảnh hưởng đến cả vụ sản xuất. Trong khi đó, doanh nghiệp chân chính phải đối mặt với tình trạng cạnh tranh không lành mạnh, mất thị phần và tổn hại uy tín thương hiệu.

Cần siết hậu kiểm, tăng hiệu quả phối hợp

Bên cạnh thủ đoạn làm giả ngày càng phức tạp, việc xác định chất lượng phân bón cũng đặt ra nhiều thách thức đối với công tác quản lý.

Theo TS. Trương Hợp Tác, chuyên gia phân bón và cây trồng, Việt Nam hiện có hơn 25.000 sản phẩm phân bón được cấp phép lưu hành. Số lượng lớn cùng sự đa dạng về chủng loại khiến hoạt động quản lý, kiểm tra chất lượng gặp nhiều khó khăn.

Đặc biệt, quy trình lấy mẫu, gửi kiểm nghiệm và chờ kết quả thường kéo dài từ 15 - 30 ngày. Trong khoảng thời gian này, nếu không có biện pháp kiểm soát phù hợp, các lô hàng nghi vấn có nguy cơ tiếp tục được tiêu thụ hoặc tẩu tán. Ông Tác cũng lưu ý, lấy mẫu là khâu quyết định độ tin cậy của kết quả phân tích. Với các loại phân bón có thành phần không đồng nhất, nếu kỹ thuật lấy mẫu không bảo đảm, kết quả kiểm nghiệm có thể sai lệch tới 20 - 30%. Vì vậy, việc nhận diện sản phẩm, lấy mẫu, bảo quản, niêm phong và phân tích cần tuân thủ nghiêm các quy trình kỹ thuật.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Văn Luyện, Phó Tổng giám đốc Tập đoàn Hóa chất Việt Nam cho rằng, phân bón giả không chỉ làm suy giảm doanh thu mà còn khiến doanh nghiệp phải tăng chi phí đầu tư công nghệ chống giả, truy xuất nguồn gốc và bảo vệ thương hiệu.

Theo ông, dù các quy định pháp luật về quản lý phân bón đã từng bước được hoàn thiện, mức xử lý đối với một số hành vi vi phạm vẫn chưa tương xứng với hậu quả gây ra. Vì vậy, cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện chế tài, tăng cường hậu kiểm đột xuất đối với những cơ sở có dấu hiệu vi phạm hoặc nhận được phản ánh từ người dân, doanh nghiệp.

Cùng với đó, việc quản lý hoạt động kinh doanh phân bón trên môi trường thương mại điện tử, mạng xã hội cần được chú trọng, gắn với trách nhiệm của các nền tảng số trong kiểm soát và ngăn chặn việc kinh doanh hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc.

Đại diện Tập đoàn Hóa chất Việt Nam cũng nhấn mạnh vai trò của chuyển đổi số trong bảo vệ người tiêu dùng. Tập đoàn đã triển khai sàn thương mại điện tử VinachemMart nhằm cung cấp sản phẩm chính hãng của các đơn vị thành viên, đồng thời phát triển nền tảng Vinachem Nông nghiệp để hỗ trợ thông tin sản phẩm, hướng dẫn nhận biết phân bón và tư vấn kỹ thuật canh tác.

Ở góc độ quản lý, đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước kiến nghị rà soát, sửa đổi các quy định liên quan đến thẩm quyền, chế tài xử phạt và kiểm tra chất lượng phân bón. Đồng thời, đề xuất Bộ Nông nghiệp và Môi trường sớm xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu về phân bón, vật tư nông nghiệp, phục vụ chia sẻ thông tin, giám sát và cảnh báo vi phạm.

Trong khi đó, đại diện Ban Chỉ đạo 389 quốc gia đề xuất xây dựng cơ chế cảnh báo nhanh để các địa phương kịp thời kiểm tra, ngăn chặn việc tiếp tục lưu thông khi phát hiện phân bón giả hoặc sản phẩm không bảo đảm chất lượng; tăng cường phối hợp giữa các lực lượng chức năng để phát hiện, xử lý những đường dây vi phạm có tổ chức.

Theo Hiệp hội Phân bón Việt Nam, để công tác phòng, chống phân bón giả đạt hiệu quả, cần xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể. Cơ quan quản lý giữ vai trò xây dựng và thực thi chính sách; lực lượng chức năng kiểm tra, xử lý vi phạm; doanh nghiệp chủ động cung cấp thông tin, bảo vệ thương hiệu; còn Hiệp hội đóng vai trò kết nối, tổng hợp kiến nghị từ thực tiễn.

Việc ngăn chặn phân bón giả vì vậy không chỉ dừng ở xử lý những vụ việc đã phát hiện mà cần hướng tới kiểm soát toàn bộ quá trình sản xuất, lưu thông và phân phối, góp phần bảo vệ quyền lợi người nông dân, nâng cao hiệu quả sản xuất và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh cho ngành phân bón.