Phát triển vùng nguyên liệu: Đầu tư phải gắn với thị trường

Tại Diễn đàn “Xúc tiến phát triển hợp tác xã nông nghiệp gắn với chuyển đổi số, đầu tư công nghệ thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị và xây dựng vùng nguyên liệu nông, lâm, thủy sản tập trung giai đoạn 2026-2030” tổ chức ngày 30/10 tại Hà Nội, ông Nguyễn Tiến Định, đại diện Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn nhấn mạnh yêu cầu đổi mới phát triển vùng nguyên liệu: chỉ đầu tư khi có nhu cầu thị trường rõ ràng, chủ thể tổ chức sản xuất và phương án tiêu thụ khả thi.

Có vùng nguyên liệu nhưng liên kết chưa bền vững

Vùng nguyên liệu tập trung tạo điều kiện sản xuất hàng hóa quy mô lớn, nhưng diện tích không đồng nghĩa với hiệu quả. Thiếu hợp tác xã (HTX) điều phối, doanh nghiệp liên kết và hạ tầng phù hợp, sản phẩm vẫn có thể gặp khó khi tiêu thụ.

Theo đại diện Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, chương trình thí điểm xây dựng vùng nguyên liệu nông, lâm sản đạt chuẩn giai đoạn 2022-2025 tại 11 tỉnh đã hình thành khoảng 169.800 ha, trong đó gần 121.000 ha liên kết với doanh nghiệp, chiếm 71,2%. Chương trình phát triển hơn 90 chuỗi liên kết với 27 doanh nghiệp và 393 HTX; hỗ trợ thành lập mới 123 HTX, đào tạo hơn 5.500 lượt cán bộ.

Kết quả cho thấy, HTX giúp thống nhất giống, thời vụ, quy trình kỹ thuật và chất lượng. Doanh nghiệp nhờ đó chủ động hơn về nguồn cung, còn nông dân thuận lợi tiếp cận công nghệ, hợp đồng tiêu thụ.

Tuy vậy, chất lượng liên kết chưa đồng đều. Một số vùng đã mở rộng diện tích nhưng thiếu kho bảo quản, cơ sở sơ chế, giao thông kết nối hoặc phương án quản lý công trình sau đầu tư. HTX còn hạn chế về tài chính, đàm phán hợp đồng và kiểm soát chất lượng; một số doanh nghiệp chủ yếu thu mua mà chưa đầu tư lâu dài vào công nghệ, chế biến, thị trường.

Khi giá cả biến động, dịch bệnh phát sinh hoặc sản lượng không đạt yêu cầu, những liên kết ngắn hạn dễ bị ảnh hưởng. Nông dân phải tìm đầu ra khác, doanh nghiệp khó duy trì nguồn nguyên liệu đồng đều. Vì vậy, mở rộng diện tích chưa chắc tạo giá trị tương xứng.

Vấn đề cốt lõi là vùng nguyên liệu có đáp ứng đơn hàng, duy trì tiêu chuẩn và cải thiện thu nhập hay không. Chính sách vì vậy phải ưu tiên năng lực tổ chức và thị trường.

Chỉ đầu tư cho vùng có thị trường và liên kết rõ ràng

Để khắc phục những điểm nghẽn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phê duyệt Đề án Phát triển vùng nguyên liệu nông, lâm, thủy sản tập trung giai đoạn 2026-2030 tại Quyết định số 3411/QĐ-BNNMT ngày 24/8/2026.

Đề án nhằm khắc phục ba điểm nghẽn: hạ tầng thiếu đồng bộ; năng lực quản trị HTX và dữ liệu còn yếu; liên kết doanh nghiệp với người sản xuất thiếu bền vững.

Thay vì phân bổ nguồn lực dàn trải, Đề án xác định khoảng 250-300 vùng nguyên liệu tiềm năng để rà soát, đánh giá và lựa chọn. Đây không phải số vùng đã được phê duyệt hay mặc nhiên được hỗ trợ ngân sách.

Vùng nguyên liệu được đánh giá theo 7 nhóm tiêu chí: quy hoạch, thị trường, tổ chức sản xuất, hạ tầng, chuẩn bị đầu tư, sẵn sàng số hóa và hiệu quả bền vững.

Đặc biệt, vùng được xem xét hỗ trợ phải đạt từ 70/100 điểm trở lên, không có nhóm tiêu chí dưới ngưỡng tối thiểu và đáp ứng đầy đủ điều kiện bắt buộc. Trong đó phải có doanh nghiệp cam kết tiêu thụ bằng văn bản, HTX làm đầu mối, bảo đảm mặt bằng, vốn đối ứng và không trùng lặp nội dung hỗ trợ.

Trước khi đầu tư đường giao thông, thủy lợi hay hạ tầng sản xuất, cần xác định ai mua sản phẩm, yêu cầu chất lượng và lợi ích cụ thể của công trình. Thiếu đầu ra, hạ tầng hoàn thành cũng khó tạo chuỗi giá trị bền vững.

Ngân sách nhà nước ưu tiên công trình giao thông kết nối và hạ tầng dùng chung thiết yếu, có tính chất công cộng. Các hạng mục kinh doanh như kho lạnh, cơ sở sơ chế, chế biến và logistics được khuyến khích huy động vốn từ doanh nghiệp, HTX và các thành phần kinh tế.

Đề án cũng yêu cầu xác định đơn vị quản lý, phương án vận hành, bảo trì sau đầu tư; phấn đấu giảm tối thiểu 10% chi phí vận chuyển, 10-15% thời gian thu gom và 8-10% hao hụt sau thu hoạch. Hiệu quả phải được lượng hóa bằng chi phí tiết giảm và khả năng tiêu thụ, thay vì chỉ bằng số công trình hoàn thành.

Đo hiệu quả bằng hợp đồng và thu nhập người sản xuất

Cùng với hạ tầng, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn xác định HTX là đầu mối quản trị vùng nguyên liệu. HTX cần chuyển yêu cầu về giống, chất lượng, sản lượng và tiến độ giao hàng của doanh nghiệp thành kế hoạch sản xuất cho các thành viên.

HTX cần quản lý diện tích, mùa vụ, vật tư, sản lượng và chi phí bằng dữ liệu. Chuyển đổi số phải phục vụ quản trị, tránh đầu tư thiết bị, phần mềm không có người vận hành.

Đề án đặt mục tiêu trên 70% vùng nguyên liệu được hỗ trợ hoàn thành bản đồ số và chuẩn hóa dữ liệu cơ bản; tối thiểu 60% diện tích được hỗ trợ áp dụng nhật ký điện tử, quản lý mã số vùng trồng, vùng nuôi và truy xuất nguồn gốc. Trên 80% HTX, tổ hợp tác tham gia được hỗ trợ đào tạo về quản trị, kế hoạch sản xuất, chất lượng, hợp đồng và dữ liệu.

Đáng chú ý, khoảng 70% vùng nguyên liệu được hỗ trợ phấn đấu có HTX, tổ hợp tác tổ chức sản xuất và ít nhất một doanh nghiệp hoặc đơn vị tiêu thụ ký hợp đồng, thỏa thuận còn hiệu lực. Tối thiểu 60% sản lượng được tiêu thụ qua hợp đồng; doanh thu của HTX, tổ hợp tác và thu nhập của thành viên, người sản xuất tham gia phấn đấu tăng ít nhất 10% so với trước khi thực hiện.

Những chỉ tiêu này chuyển thước đo từ diện tích sang hiệu quả. Vùng nguyên liệu lớn nhưng ít sản lượng bán qua hợp đồng hoặc thu nhập nông dân không cải thiện thì chưa đạt mục tiêu.

Địa phương cần ưu tiên ngành hàng có lợi thế; HTX tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng, dữ liệu; doanh nghiệp tham gia xác định tiêu chuẩn, đầu tư công nghệ, chế biến và tiêu thụ.

Chính sách hỗ trợ phải đánh giá khả năng duy trì liên kết, thực hiện hợp đồng và phân chia lợi ích minh bạch. Người nông dân là đối tượng hưởng lợi trực tiếp, nên thu nhập phải là tiêu chí xuyên suốt.

Phát triển vùng nguyên liệu giai đoạn 2026-2030 không thể tách khỏi thị trường. Chỉ khi có đầu ra, chủ thể tổ chức đủ năng lực và cơ chế đầu tư hiệu quả, nguồn lực mới tạo giá trị lâu dài cho HTX, doanh nghiệp và người nông dân.