'Quản trị đối nhân' giúp hợp tác xã thoát cảnh 'chết yểu'

Muốn thoát khỏi cảnh hoạt động hình thức hay "chết yểu", các HTX phải thực hiện thành công "quản trị đối nhân", tận dụng sức mạnh liên kết số đông và lồng ghép hệ sinh thái chuyển đổi số cùng mô hình nông nghiệp đa giá trị với 5 trụ cột chính.

Hợp tác xã "quản trị đối nhân" và tinh thần hội quán

Thực trạng đáng báo hiện nay, trên 90% các HTX nông nghiệp rơi vào cảnh hoạt động hình thức hoặc thất bại. Nguyên nhân do sự nhầm lẫn tai hại giữa mô hình quản trị doanh nghiệp (công ty cổ phần) và mô hình kinh tế tập thể.

Doanh nghiệp hoạt động theo nguyên tắc "đối vốn", nơi quyền lực quyết định và mức phân chia thặng dư phụ thuộc hoàn toàn vào tỷ lệ góp vốn. Nếu áp dụng rập khuôn nguyên tắc này, HTX sẽ nhanh chóng biến thành "công ty riêng" của một nhóm hộ giàu, trong khi nông dân nhỏ lẻ bị gạt ra rìa, dẫn đến khủng hoảng lòng tin và tan vỡ.

Bản chất cốt lõi của HTX là sự liên kết của những "con người", hoạt động theo nguyên tắc "đối nhân". Theo quy định của Luật Hợp tác xã năm 2023, mỗi thành viên chính thức khi tham gia biểu quyết các vấn đề lớn của HTX đều có một phiếu bầu với giá trị ngang nhau (1 người = 1 phiếu), bất kể phần vốn góp nhiều hay ít. Lợi ích thu được phải phân phối chủ yếu dựa trên mức độ sử dụng dịch vụ và công sức đóng góp cho tập thể.

Để xây dựng nền tảng "đối nhân" vững chắc, các địa phương cần vận dụng sáng tạo mô hình "hội quán" - một không gian sinh hoạt cộng đồng cởi mở để người nông dân "ngồi lại với nhau, bàn chuyện làm ăn, xây dựng lòng tin" trước khi bước vào các chế định pháp lý phức tạp.

Khi thấm nhuần triết lý "đi cùng nhau, làm cùng nhau, cùng hưởng, cùng chịu", lòng tin giữa những con người sẽ trở thành nguồn vốn tiên quyết đưa HTX vượt qua mọi sóng gió.

Sức mạnh số đông kháng cự lại sức ép của thị trường

Từng hộ nông dân sản xuất manh mún được ví như "những giọt nước rời rạc", không thể tự thương lượng giá cả vật tư hay chống lại áp lực khốc liệt của thị trường tự do. HTX sinh ra là để tạo "nắm đấm tập thể", tận dụng sức mạnh số đông thông qua 3 dịch vụ "mua chung - bán chung- dùng chung".

Trong đó, mua chung chính là tối ưu đầu vào bằng cách gom đơn hàng của hàng trăm, hàng nghìn thành viên để đàm phán mua sỉ vật tư nông nghiệp trực tiếp từ nhà máy, giúp giảm chi phí sản xuất từ 10-20%.

Dùng chung giúp tối ưu hạ tầng thông qua hoạt động đầu tư và chia sẻ việc sử dụng các máy móc công nghệ cao (máy cấy, drone phun thuốc, lò sấy, kho lạnh bảo quản), triệt tiêu sự lãng phí khi từng cá nhân tự sắm sửa nhỏ lẻ.

Ngược lại, bán chung chính là tối ưu đầu ra, bằng cách gom nông sản thành một đầu mối sản lượng lớn, chất lượng đồng nhất để tạo sức mạnh đàm phán tập thể, buộc siêu thị và doanh nghiệp lớn phải ký hợp đồng bao tiêu với giá ổn định, ngang tầm.

Trong nền nông nghiệp hiện đại, thị trường chính là mệnh lệnh sản xuất. Trước khi xuống giống, HTX phải nghiên cứu thị trường, ký kết trước hợp đồng bao tiêu và tổ chức sản xuất chuẩn theo đơn đặt hàng. Đồng thời, hỗ trợ thành viên chuẩn hóa bao bì, tem nhãn, thúc đẩy sản phẩm đạt chứng nhận OCOP từ 3 đến 5 sao và đầu tư kho lạnh bảo quản dùng chung để điều tiết nguồn cung, tránh bi kịch "được mùa mất giá", bán tháo khi thu hoạch rộ.

Tích hợp du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng và bảo vệ môi trường

Tái cấu trúc HTX bắt buộc phải đi đôi với cuộc cách mạng về nhận thức: Chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp (chạy theo năng suất, sản lượng đơn thuần) sang tư duy kinh tế nông nghiệp (tập trung vào đa giá trị, kinh tế tuần hoàn hiệu quả và tối ưu hóa chi phí).

Đặc biệt, phát triển sản xuất nông nghiệp của các HTX hiện đại luôn phải đồng hành với tư duy phát triển du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng gắn với bảo vệ môi trường sống vững bền.

Các HTX cần định hướng nông dân biến cánh đồng, vườn cây, bản sắc văn hóa nông thôn thành sản phẩm trải nghiệm du lịch, tạo nguồn thu nhập kép bền vững. Để làm được điều đó, quy trình canh tác phải được chuẩn hóa theo VietGAP, GlobalGAP, hữu cơ. Tuyệt đối nói không với việc lạm dụng hóa chất độc hại gây suy thoái tài nguyên đất và môi trường sống.

Minh bạch tài chính và đòn bẩy số hóa

Nhiều HTX hiện nay đang tồn tại tình trạng sổ sách kế toán mù mờ, làm thủ công, nhầm lẫn tài sản cá nhân và tập thể. Ngân hàng không tin tưởng cho vay, và đặc biệt, nhiều HTX gộp chung doanh thu dẫn đến vi phạm chính sách thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) hoặc phải chịu thuế oan.

Để giải quyết triệt để, ban lãnh đạo và kế toán HTX phải áp dụng nghiêm ngặt Thông tư 71 của Bộ Tài chính, bắt buộc tách ở bảng cân đối tài khoản và sổ sách doanh thu thành 2 dòng rạch ròi:

Doanh thu từ giao dịch nội bộ là khoản thu từ việc cung ứng sản phẩm, dịch vụ, vật tư cho thành viên chính thức trong HTX (được miễn, giảm thuế).

Doanh thu từ giao dịch bên ngoài HTX là khoản thu từ việc giao dịch, kinh doanh với các tổ chức, cá nhân không phải là thành viên (phải nộp thuế TNDN như doanh nghiệp).

Việc tách bạch này chính là "lá chắn pháp lý" giúp HTX bảo vệ quyền lợi hợp pháp, hưởng trọn vẹn các chính sách ưu đãi, miễn/giảm thuế TNDN đối với phần thu nhập từ giao dịch nội bộ theo quy định của Nhà nước. Đồng thời, giúp HTX tránh được các rắc rối pháp lý, không bị truy thu thuế hay xử phạt oan uổng.

Cùng với minh bạch tài chính, HTX không thể "mù công nghệ" mà phải đồng bộ hóa chuyển đổi số bằng các giải pháp công nghệ mới hiện đại, sản xuất theo tiêu chuẩn, quy chuẩn, xây dựng mã vùng trồng, vùng nuôi phục vụ cho xuất khẩu hàng hóa...

Việc triển khai trọn gói bộ 3 phần mềm Sorimachi (Nhật ký sản xuất QR - Quản trị tài chính chuẩn TT71 - Quản lý bán hàng và kết nối cung cầu) đã được Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn thẩm định và khuyên dùng sẽ là "chìa khóa vàng" giúp ban lãnh đạo quản lý toàn diện HTX chỉ trên một nền tảng số.

Vai trò của cấp xã và kỹ sư khuyến nông

Trong mô hình HTX tái cấu trúc, tổ chức kinh tế tập thể không hề đơn độc. Lực lượng khuyến nông và chính quyền địa phương không làm thay HTX, mà là người dẫn dắt, tạo hành lang pháp lý và hỗ trợ kỹ thuật.

Trong đó, cán bộ khuyến nông chính là những "kỹ sư cầu nối" mang công nghệ mới, hướng dẫn quy trình VietGAP/hữu cơ và chuyển giao tư duy số hóa trực tiếp xuống tận đồng ruộng cho nông dân, giúp HTX không bị tụt hậu.

Đồng thời, vai trò của chính quyền địa phương hai cấp, đặc biệt là chính quyền cấp xã có tính chất quyết định. Chính quyền cấp xã phải là điểm tựa giải quyết "từ khâu thành lập HTX, giải thể, sáp nhập HTX đến quy hoạch vùng sản xuất…" các bài toán về mặt bằng nhà xưởng, đất đai kho bãi, tháo gỡ các thủ tục hành chính và là cầu nối đưa các chương trình mục tiêu, chính sách hỗ trợ của Nhà nước đến đúng địa chỉ.

Tái cấu trúc HTX nông nghiệp theo 5 trụ cột thực chiến nêu trên, không chỉ là con đường làm giàu cho người nông dân, mà còn là nền móng để xây dựng một nền nông nghiệp Việt Nam minh bạch, sinh thái, trách nhiệm và vững bước hội nhập.