Trung Quốc phát triển sầu riêng nội địa, Việt Nam có bị cạnh tranh?

Nguồn cung nội địa vẫn nhỏ

Giữa tháng 9, tại thị trấn Menghan, thành phố Jinghong, châu tự trị Tây Song Bản Nạp, tỉnh Vân Nam, những trái sầu riêng trồng tại địa phương bắt đầu được thu hoạch. Diễn biến này thu hút sự chú ý bởi Vân Nam không phải vùng sản xuất sầu riêng truyền thống. Cây sầu riêng đòi hỏi nền nhiệt cao và tương đối ổn định, trong khi nhiệt độ thấp vào mùa đông là một trong những trở ngại đối với việc mở rộng loại cây này tại Trung Quốc.

Tại một vùng trồng được khảo sát, sầu riêng Monthong từ 3 - 4 năm tuổi đã bắt đầu cho trái, cây 5 năm tuổi có khả năng đậu trái tương đối ổn định. Có cây mang tới 34 trái, trọng lượng bình quân khoảng 3,7 kg/trái.

Từ những điểm trồng thử nghiệm ban đầu, diện tích sầu riêng tại Vân Nam đang được mở rộng. Toàn tỉnh hiện có hơn 17.000 mẫu Trung Quốc, tương đương hơn 1.100 ha; riêng Tây Song Bản Nạp khoảng 15.000 mẫu, tương đương gần 1.000 ha.

Tại huyện Jinping, việc thử nghiệm sầu riêng cũng được tiến hành trong nhiều năm. Từ khoảng 2.000 cây đưa về trồng cách đây chín năm, một số cây đã cho trái hai năm liên tiếp. Địa phương hiện có 867 cây sầu riêng 9 năm tuổi, đồng thời xây dựng các vùng trình diễn và khu vực ươm giống.

Các cơ sở nghiên cứu tại Vân Nam đang tiếp tục thu thập nguồn gen, khảo nghiệm giống thích nghi với nhiệt độ thấp, nghiên cứu kỹ thuật ghép, bảo vệ hoa trái và phòng trừ sâu bệnh. Tại Jinping, hơn 150 giống và dòng sầu riêng trong và ngoài Trung Quốc đã được đưa vào khảo nghiệm, trong đó hơn 20 loại bước đầu được lựa chọn để tiếp tục đánh giá.

Trước Vân Nam, Hải Nam đã từng bước mở rộng diện tích và đưa sầu riêng nội địa ra thị trường. Trong định hướng phát triển ngành hàng này, thành phố Tam Á còn tính đến việc bố trí các nhóm giống chín sớm, chính vụ và chín muộn nhằm kéo dài thời gian thu hoạch, đồng thời hạn chế trùng với thời điểm nguồn hàng Đông Nam Á tập trung vào thị trường Trung Quốc. Dù vậy, quy mô nguồn cung nội địa vẫn còn khá nhỏ nếu đặt cạnh nhu cầu tiêu thụ.

Theo số liệu Hải quan Côn Minh, chỉ trong 8 tháng đầu năm 2026, các cửa khẩu tại tỉnh Vân Nam đã làm thủ tục nhập khẩu 483.000 tấn sầu riêng tươi, trị giá 13,52 tỉ nhân dân tệ (khoảng 1,9 tỉ USD). Lượng nhập khẩu tăng 55,9% so với cùng kỳ năm trước.

Việt Nam có lo cạnh tranh

Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho rằng còn quá sớm để xem đây là mối đe dọa đối với sầu riêng Việt Nam. Theo ông Nguyên, vấn đề không nằm ở việc một số cây có thể sinh trưởng và cho trái, mà ở khả năng hình thành vùng sản xuất quy mô lớn, cho sản lượng ổn định trong nhiều năm và có giá thành đủ sức cạnh tranh.

Hải Nam hiện là một trong những khu vực Trung Quốc tập trung phát triển sầu riêng, song đây cũng là nơi thường xuyên chịu ảnh hưởng của bão. Trong khi đó, sầu riêng là cây có bộ tán lớn, khả năng chống chịu gió mạnh hạn chế và cần nhiều năm chăm sóc trước khi bước vào thời kỳ khai thác.

“Cây sầu riêng phải mất khoảng 5-6 năm mới bắt đầu cho sản lượng. Nếu trong cả chu kỳ đầu tư gặp bão lớn, thiệt hại có thể rất đáng kể. Muốn bảo vệ vườn cây phải đầu tư hệ thống chống đỡ, chăm sóc rất kỹ, khi đó giá thành sản xuất sẽ tăng”, ông Nguyên phân tích.

Với các khu vực như Quảng Tây hay Quảng Đông, nhiệt độ thấp vào mùa đông tiếp tục là một trở ngại. Sầu riêng là cây nhiệt đới, nhạy cảm với lạnh; do đó, việc cây có thể tồn tại không đồng nghĩa với khả năng cho năng suất thương mại ổn định.

Ông Nguyên dẫn kinh nghiệm từ mô hình trồng sầu riêng trong điều kiện có kiểm soát tại Đài Loan cách đây hơn 10 năm. Cây vẫn có thể sinh trưởng khi được bảo vệ bằng nhà màng và điều tiết nhiệt độ, nhưng chi phí đầu tư, sưởi ấm trong mùa lạnh và duy trì môi trường phù hợp khiến giá thành tăng cao.

Theo ông, hiệu quả kinh tế không đủ sức cạnh tranh với sầu riêng nhập khẩu nên mô hình này sau đó không được phát triển rộng.

Từ thực tế đó, ông Nguyên cho rằng việc Trung Quốc trồng được sầu riêng chưa đồng nghĩa nguồn cung nội địa có thể sớm thay thế hàng nhập khẩu. Nếu phải đầu tư lớn để khắc phục bất lợi về khí hậu, chi phí sản xuất tại Trung Quốc có thể cao hơn đáng kể so với những vùng trồng thuận lợi tại Đông Nam Á.

Đây vẫn là lợi thế đáng kể của Việt Nam. Các vùng sản xuất sầu riêng trong nước có điều kiện khí hậu phù hợp hơn, đồng thời có khả năng tổ chức mùa vụ tại nhiều khu vực khác nhau. Tuy nhiên, lợi thế tự nhiên không đồng nghĩa với lợi thế thị trường sẽ tồn tại lâu dài.

Theo ông Nguyên, sức ép lớn đối với sầu riêng Việt Nam hiện nay vẫn nằm ở yêu cầu nâng chất lượng, kiểm soát dư lượng và bảo đảm truy xuất nguồn gốc. Khi thị trường nhập khẩu ngày càng đặt ra yêu cầu chặt chẽ hơn, năng lực kiểm soát từ vùng trồng, cơ sở đóng gói đến khâu xuất khẩu sẽ quyết định khả năng duy trì thị phần.