Trung Quốc thu hoạch sầu riêng trồng thử nghiệm: Quy mô, tính cạnh tranh ra sao?

(Dân trí) - Nhiều vườn sầu riêng thí điểm ở Vân Nam (Trung Quốc) đã lần đầu ra quả từ tháng 9, sản lượng còn rất ít nhưng đại diện cơ sở trồng sầu riêng ở Việt Nam cho rằng đây là chuyển động đáng chú ý.

Mùa thu năm nay, lần đầu nhiều vườn sầu riêng thí điểm ở Vân Nam (Trung Quốc) đồng loạt cho quả. Ông Ngao Bình Hưng, Giám đốc trung tâm nghiên cứu ngành sầu riêng của Đại học Nông nghiệp Vân Nam, gọi đây là bước chuyển từ trồng thử rải rác sang trồng trình diễn quy mô lớn, theo tiêu chuẩn.

Ngày 16/9, cơ sở trồng tại trấn Mãnh Hãn, thành phố Cảnh Hồng (Tây Song Bản Nạp) tổ chức thu hoạch trên diện tích 310 mẫu Trung Quốc, khoảng 20 ha. Cây Monthong 3–4 năm tuổi bắt đầu ra quả, cây 5 năm tuổi cho quả ổn định. Cây sai nhất có 34 quả; quả nặng trung bình 3,7 kg, quả lớn nhất 8 kg.

Ở huyện Kim Bình (châu Hồng Hà), nơi tập trung chọn giống chịu lạnh và kỹ thuật xử lý hoa, quả, năm nay có 33 cây đậu quả, cho 123 quả nặng trên 2 kg mỗi quả. Tại buổi giới thiệu nông sản ngày 4/9, sầu riêng Kim Bình đo được độ ngọt 32,9%.

Điểm chung của hai vùng là sầu riêng chín cây: quả chín trên cành mới hái, thay vì hái già rồi xử lý chín như phần lớn hàng nhập khẩu đường dài. Tuy vậy, các con số trên mới là kết quả của vườn trình diễn, chưa phải năng suất đại trà.

Diện tích sầu riêng ở Vân Nam đang tăng nhanh. Theo Viện Lâm nghiệp và Đồng cỏ Vân Nam, toàn tỉnh đã có hơn 17.000 mẫu sầu riêng (khoảng 1.133 ha), phần lớn ở Tây Song Bản Nạp. Cuối năm 2025, con số được công bố chỉ hơn 466 ha, dù hai số liệu có thể được thống kê theo cách khác nhau.

Dự thảo kế hoạch 2026–2028 của Tây Song Bản Nạp đặt mục tiêu vượt 30.000 mẫu (khoảng 2.000 ha) vào năm 2028. Tỉnh đã chọn bốn giống thích nghi tốt với khí hậu địa phương, trong đó có Musang King và Red Prawn (Tôm Đỏ).

Vân Nam nằm ở rìa phía bắc vùng nhiệt đới, nên rủi ro lớn nhất là các đợt rét theo chu kỳ. Ông Ngao Bình Hưng chia sẻ, cây sầu riêng cần ít nhất bốn năm từ khi trồng đến khi ra quả và rất khó đạt độ chín, năng suất ổn định trước nhiều yếu tố tự nhiên của tỉnh.

Đất nhiệt đới phù hợp có hạn, thường nằm sát ranh giới bảo tồn sinh thái, nên khó gom được diện tích lớn liền thửa. Vốn đầu tư ban đầu khoảng 30.000 NDT mỗi mẫu (khoảng 450.000 NDT/ha, tương đương 1,74 tỷ đồng/ha), chu kỳ hoàn vốn 5-8 năm. Cùng với đó, cây giống vẫn phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu.

Giá bán cũng là bài toán khó. Đầu tháng 9/2026, tại chợ đầu mối Giang Nam (Quảng Châu), Monthong Thái Lan loại A có giá khoảng 32-34 NDT/kg, Monthong Việt Nam loại A khoảng 27-34 NDT/kg.

Một phân tích trên Tencent News cho rằng nếu giá hàng nhập khẩu tiếp tục thấp, các tính toán lãi cao của vườn Vân Nam sẽ khó thành hiện thực. Vì vậy, sầu riêng Vân Nam nhiều khả năng nhắm vào phân khúc cao cấp, chín cây, thay vì cạnh tranh trực diện về giá với hàng nhập khẩu.

Ngoài Vân Nam, đảo Hải Nam (Trung Quốc) đã thu hoạch sầu riêng thương mại từ năm 2023, với diện tích khoảng 50.000 mẫu (khoảng 3.333 ha), nhưng phần lớn cây chưa đến tuổi cho năng suất đầy đủ.

Vẫn là “hạt cát” so với sầu riêng nhập khẩu

Theo số liệu, Trung Quốc nhập 1,87 triệu tấn sầu riêng năm 2025, gấp đôi năm 2022. Nửa đầu năm 2026, lượng nhập đạt 1,07 triệu tấn, tăng mạnh so với mức 708.000 tấn cùng kỳ năm trước.

Tổng diện tích của Vân Nam và Hải Nam khoảng 4.500 ha, chỉ bằng khoảng 2% diện tích sầu riêng của Việt Nam (hơn 195.000 ha), và phần lớn chưa cho năng suất đầy đủ.

Về phía Việt Nam, số liệu Cục Hải quan cho thấy, tháng 8/2026 Việt Nam xuất khẩu 956,35 triệu USD sầu riêng các loại (tươi, đông lạnh, sấy khô, xay nhuyễn), tăng 40,4% so với tháng trước và 62,4% so với cùng kỳ.

Lũy kế 8 tháng đạt 2,72 tỷ USD, tăng 55%, chiếm 44,27% kim ngạch xuất khẩu rau quả cả nước. Trung Quốc chiếm 95%, với hơn 2,58 tỷ USD, tăng 59,2%.

Thị phần tại Trung Quốc thay đổi theo mùa vụ. Nửa đầu năm 2026 là chính vụ Thái Lan, nên hàng Thái chiếm khoảng 81% giá trị nhập khẩu sầu riêng của Trung Quốc, Việt Nam 18%. Nhưng tính cả 11 tháng năm 2025, Việt Nam chiếm hơn 49,3% về lượng, gần ngang Thái Lan.

Trao đổi với Dân trí, ông Võ Tấn Lợi, Giám đốc Công ty XNK Phương Ngọc Cái Bè, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, cho biết ông đã theo dõi rất sát việc Trung Quốc trồng thử sầu riêng trong những năm quavà đã nắm được thông tin Vân Nam thu hoạch những lứa đầu tiên.

“Nếu Trung Quốc trồng thành công và mở rộng diện tích, ít nhiều sẽ cạnh tranh trực tiếp với sản phẩm nhập khẩu từ Việt Nam”, ông Lợi nói và nhắc lại câu chuyện Trung Quốc từng là thị trường nhập khẩu thanh long lớn của Việt Nam, nhưng sau khi nước này tự trồng và mở rộng diện tích, lượng nhập từ Việt Nam giảm đáng kể.

Dù vậy, ông Lợi cho rằng sầu riêng trồng thử nghiệm ở Vân Nam hiện có diện tích khiêm tốn, sản lượng rất nhỏ so với quy mô nhập khẩu của nước này. Hơn nữa, sầu riêng có thời gian trồng và thu hoạch dài, điều kiện tự nhiên ở Vân Nam không hoàn toàn thuận lợi như chính một số nhà khoa học Trung Quốc đã phân tích; họ vẫn phải tiếp tục chọn giống, hoàn thiện kỹ thuật ra hoa, đậu quả. Trong khi đó, nhu cầu trong nước rất lớn nên Trung Quốc vẫn dựa chủ yếu vào nguồn nhập khẩu từ Đông Nam Á.

Ông Nguyễn Văn Mười, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, có cùng quan điểm. Theo ông, sầu riêng Hải Nam đã thu hoạch từ năm 2023 nhưng chất lượng chưa thể so với hàng Việt Nam, Thái Lan. Khí hậu và thổ nhưỡng không thuận lợi như Đông Nam Á; bão lớn, mùa đông rét buốt khiến chi phí đầu tư cao vì phải gia cố, chống đỡ cây.

Vì vậy, việc Trung Quốc thu hoạch sầu riêng trồng thử nghiệm, trước mắt chưa phải vấn đề lớn với các nhà xuất khẩu ở Đông Nam Á trước mắt. Còn về dài hạn, theo ông Mười, còn quá sớm để đánh giá mức độ cạnh tranh trong 5-10 năm, vì điều đó phụ thuộc vào thay đổi công nghệ và phương thức sản xuất của Trung Quốc.

Theo ông Mười, điều đáng chú ý hơn là doanh nghiệp Trung Quốc đang đầu tư trồng sầu riêng ở Lào và Campuchia. Tại Lào, có vùng trồng lên tới hàng nghìn ha, mới trồng 2-3 năm và sẽ cho thu hoạch trong vài năm tới.

Ngoài ra, trên thị trường hiện đã có khoảng 5 quốc gia xuất khẩu sầu riêng. “Khi số lượng nhà cung cấp tăng lên, thị trường sẽ được chia sẻ cho nhiều bên hơn. Do đó, chất lượng sản phẩm sẽ là yếu tố quan trọng quyết định khả năng giành thị phần”, ông nhận định.

Trước mắt, Việt Nam vẫn giữ lợi thế thời vụ. Tháng 10-11, sầu riêng Tây Nguyên vẫn dồi dào dù vào cuối vụ, trong khi nhiều nước đã hết hàng, nên Việt Nam gần như là nguồn cung sầu riêng tươi chủ yếu cho Trung Quốc.

Trong khi đó, mùa quả ở Tây Song Bản Nạp có thể kéo đến tháng 10, đúng khung thời gian này. Nếu Vân Nam đạt mục tiêu 2.000 ha vào 2028, đây sẽ là điểm đáng chú ý trong những năm tới.

Ông Võ Tấn Lợi cũng cho rằng, sầu riêng Việt Nam cần hướng tới phân khúc cao cấp để bán được giá tốt, thay vì chỉ cạnh tranh bằng giá, đồng thời chất lượng phải đồng đều, ổn định hơn. “Khi chất lượng được kiểm soát từ vùng trồng, doanh nghiệp có thể chủ động hơn về nguồn nguyên liệu, thị trường có niềm tin hơn”, ông Lợi nói.

Còn ông Mười thì khuyến nghị nên thận trọng khi mở rộng thêm diện tích, ưu tiên chuẩn hóa quy trình sản xuất.