Từ xuất khẩu thô đến Fine Robusta: Cuộc đổi ngôi của Bờ Biển Ngà

Từ một quốc gia xuất khẩu thô thụ động phụ thuộc vào định giá của thương lái quốc tế, Bờ Biển Ngà đang chứng minh rằng các quốc gia sản xuất Robusta hoàn toàn có thể làm chủ cuộc chơi.

Mặt đất hồi sinh

Nói về Bờ Biển Ngà, giới thưởng thức thường nhớ về thập niên 1970 và 1980, thời điểm quốc gia này đứng thứ ba thế giới về sản lượng cà phê chỉ sau Brazil và Colombia, với khối lượng xuất khẩu đỉnh điểm vượt 380.000 tấn vào năm 2000.

Tuy nhiên, hai cuộc nội chiến tàn khốc cùng giai đoạn bất ổn kéo dài từ năm 2002 đến 2011 đã giáng đòn nặng nề vào hạ tầng nông nghiệp.

Nông dân bỏ bê điền trang, hạt cà phê làm ra chịu nhiều lỗi kỹ thuật và chủ yếu bị bán rẻ dưới dạng nguyên liệu thô pha trộn. Trong nhiều thập kỷ, người dân bản địa chỉ quen thuộc với cà phê hòa tan hoặc những ly cà phê đen đắng ngắt ở các quán cóc ven đường.

Thế nhưng, bức tranh ấy đang thay đổi cục diện một cách ngoạn mục. Nhờ đà tăng trưởng kinh tế trung bình 7% mỗi năm từ 2012 đến 2023, tầng lớp trung lưu tại các thành phố lớn bắt đầu hướng tới những trải nghiệm tiêu dùng chất lượng cao.

Chia sẻ trên trang Perfect Daily Grind, ông Hadi Beydoun, nhà sáng lập kiêm Tổng giám đốc Café Continent, thương hiệu cà phê đặc sản đầu tiên sử dụng nguồn nguyên liệu nội địa tại Bờ Biển Ngà, nhận định rằng thói quen của người tiêu dùng đang chuyển dịch rõ rệt từ cà phê hòa tan sang các dòng cà phê viên nén và cà phê pha máy chất lượng cao.

Thay vì gượng ép chạy theo Arabica vốn đòi hỏi điều kiện thổ nhưỡng khắt khe, Bờ Biển Ngà chọn định vị lại hạt Robusta, loài cây chiếm phần lớn sản lượng quốc gia nhưng từng bị xem nhẹ.

Khi giá Arabica toàn cầu đắt đỏ và biến đổi khí hậu đe dọa các vùng trồng, hạt Fine Robusta với vị đậm đà, lượng caffeine dồi dào cùng sức chống chịu dẻo dai đang trở thành "vũ khí" chiến lược mới.

Giữ trọn giá trị trong nước

Một trong những bài học đắt giá nhất mà Bờ Biển Ngà cống hiến cho chuỗi giá trị cà phê toàn cầu chính là mô hình tích hợp dọc (vertical integration).

Nhiều quốc gia đang phát triển duy trì cái bẫy kinh tế kinh điển: xuất khẩu cà phê nhân thô với giá rẻ mạt rồi chi khoản tiền lớn nhập khẩu lại cà phê đã rang xay, đóng gói từ các tập đoàn phương Tây. Bờ Biển Ngà quyết tâm đảo ngược quy trình này bằng cách chủ động làm chủ toàn bộ các khâu từ trang trại, sơ chế, rang xay cho đến hệ thống quán bán lẻ nội địa.

Trả lời bài viết trên chuyên trang Green Coffee Beans News, nhà báo ngành cà phê Wong Young Low chỉ ra rằng mô hình tích hợp dọc của Café Continent giúp giữ lại lợi nhuận tối đa trong biên giới quốc gia, đồng thời tạo ra hàng loạt việc làm chuyên môn hóa.

Ông Beydoun chia sẻ thêm rằng doanh nghiệp của ông đã tạo hơn 40 việc làm cho người địa phương từ khâu thu hái đến pha chế.

Đáng chú ý, họ đã xây dựng một trạm sơ chế Robusta hiện đại ở độ cao 800m so với mực nước biển tại khu vực núi phía tây Bờ Biển Ngà. Tại đây, bên cạnh phương pháp chế biến khô truyền thống, các kỹ thuật chế biến sâu như chế biến mật ong và chế biến ướt vốn thường chỉ dành cho Arabica đang được thử nghiệm để khai phá trần chất lượng mới cho hạt Robusta.

Để nuôi dưỡng thị trường bền vững, hạ tầng giáo dục cũng được đầu tư bài bản. Hợp tác cùng Tổ chức Nghệ thuật cà phê quốc tế (OIAC), các doanh nghiệp tiên phong đã mở trường đào tạo pha chế, cấp chứng chỉ chuẩn quốc tế ngay tại nội địa. Điều này không chỉ nâng tầm tiêu chuẩn phục vụ cho ngành nhà hàng - khách sạn mà còn định hình một thế hệ nhà rang xay và pha chế am hiểu cà phê bản địa.

Hai trụ cột bứt phá

Bắt đầu từ năm 2018, Trung tâm Nghiên cứu Nông nghiệp Quốc gia Bờ Biển Ngà (CNRA) cùng các đối tác quốc tế đã triển khai một dự án nghiên cứu đột phá, tiến hành thử nghiệm 18 giống Robusta trên 4 vùng trồng khác nhau.

Theo trang tin Daily Coffee News, kết quả ghi nhận việc trồng phối trộn 6 giống Robusta chọn lọc giúp tăng năng suất lên tới 86% so với các giống địa phương thông thường, đồng thời nâng cao đáng kể khả năng chịu hạn của cây trồng trước biến đổi khí hậu.

Chuyên gia quản lý nông học Hubert Coffi nhấn mạnh rằng việc nghiên cứu các giống cà phê chống chịu là chìa khóa bảo vệ kế sống của nông dân và đảm bảo nguồn cung chất lượng cao. Thử nghiệm cảm quan cũng xác nhận tổ hợp 6 giống này mang lại hương vị êm dịu, giảm đáng kể độ đắng gắt và vị gỗ đặc trưng của Robusta thông thường.

Song song với nâng cao năng suất, bài học then chốt khác nằm ở năng lực tự định giá sản phẩm thông qua kiểm định chất lượng nội địa.

Phòng lab của CNRA tại Bingerville, với sự hỗ trợ của Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC) và Liên minh châu Âu (EU), đã tổ chức khóa đào tạo đánh giá viên Q Grader Robusta theo tiêu chuẩn Viện Chất lượng Cà phê Quốc tế (CQI).

20 chuyên gia hàng đầu Bờ Biển Ngà đã trải qua 6 ngày rèn luyện khắc nghiệt. Bà Adiko Evelyne, nhà nghiên cứu tại CNRA, chia sẻ rằng khóa học đã giúp họ chuyển từ lý thuyết sang nhận diện chính xác các lỗi hạt nhân thô như hạt nổi, hạt sống hay hạt chua. CNRA cũng là trung tâm thử nếm chuyên nghiệp, đủ sức đào tạo các thế hệ tiếp theo.

Bờ Biển Ngà là quốc gia sản xuất Robusta lớn thứ 6 thế giới, xuất khẩu khoảng 650.000 bao (loại 60kg) năm 2024, theo số liệu do Bộ Nông nghiệp Mỹ công bố.