Vận hành công trình thủy lợi ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn mùa khô

Chủ động kế hoạch vận hành linh hoạt

Sáng 17/9, tại phường Rạch Giá, tỉnh An Giang, Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi Miền Nam tổ chức hội nghị triển khai kế hoạch vận hành công trình thủy lợi ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn mùa khô 2026-2027 và ký kết Quy chế phối hợp trong quản lý, khai thác, bảo vệ công trình thủy lợi vùng ĐBSCL.

Hội nghị có sự tham dự của đại diện Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, các viện chuyên ngành, cơ quan khí tượng thủy văn, ngành Nông nghiệp và Môi trường các tỉnh An Giang, Cà Mau, TP Cần Thơ cùng các địa phương nằm trong vùng hưởng lợi của hệ thống công trình.

Mùa khô 2026-2027 được dự báo có nhiều yếu tố bất lợi đối với nguồn nước ĐBSCL. Lượng nước từ thượng nguồn có khả năng thuộc nhóm năm thấp, trong khi El Nino tác động làm giảm mưa, tăng nhiệt độ, bốc hơi mạnh và nhu cầu sử dụng nước gia tăng. Xâm nhập mặn có thể xuất hiện từ cuối tháng 12/2026, sau đó tăng cao trong các tháng 2, 3 và 4/2027.

Trong điều kiện đó, yêu cầu đặt ra là các công trình thủy lợi không chỉ vận hành đúng quy trình mà phải linh hoạt theo diễn biến thực tế, đồng thời phối hợp chặt chẽ giữa các đơn vị, địa phương để kiểm soát mặn, trữ ngọt, tiêu thoát nước và phục vụ sản xuất.

Ông Lê Tự Do, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi Miền Nam cho biết, Công ty đang quản lý 5 công trình đầu mối lớn gồm cống Cái Lớn, Cái Bé, âu thuyền Xẻo Rô, cống âu thuyền Ninh Quới và cống Vũng Liêm. Hệ thống này phục vụ kiểm soát mặn - ngọt, tiêu thoát lũ, sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và dân sinh trên diện tích hơn 447.000 ha.

Theo ông Lê Tự Do, phương án vận hành mùa khô tới được xây dựng trên nguyên tắc chủ động từ sớm, bám sát mực nước, độ mặn, dự báo khí tượng thủy văn, triều cường và nhu cầu sản xuất từng tiểu vùng. Các thông số này là cơ sở để xác định thời điểm đóng, mở cũng như số lượng cửa van vận hành phù hợp.

Đối với cụm công trình Cái Lớn - Cái Bé và Xẻo Rô, mục tiêu đặt ra là kiểm soát mặn xâm nhập sâu nhưng vẫn phải bảo đảm tiêu thoát nước, duy trì dòng chảy môi trường và đáp ứng nhu cầu lấy nước mặn cho vùng nuôi thủy sản khi điều kiện cho phép. Trong thời kỳ cao điểm xâm nhập mặn, việc vận hành phải gắn chặt với hệ thống Quản Lộ - Phụng Hiệp và các công trình liên quan để tránh xung đột nguồn nước giữa các vùng sản xuất.

Một trong những điều kiện quyết định hiệu quả vận hành là công trình, thiết bị phải luôn trong trạng thái sẵn sàng. Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi Miền Nam đã tổ chức kiểm tra, bảo trì, bảo dưỡng định kỳ, vận hành thử thiết bị trước mùa khô. Mạng lưới hiện có 42 trạm quan trắc tự động kết nối hệ thống SCADA, cung cấp dữ liệu về mực nước, độ mặn và chất lượng nước phục vụ công tác điều hành.

Từ góc độ dự báo, ông Tô Quang Toản, Giám đốc Trung tâm Dự báo chuyên ngành, Viện Khoa học Thủy lợi Miền Nam nhận định, mùa khô 2026-2027 nguồn nước về ĐBSCL có khả năng ở mức thấp. El Nino tiếp tục duy trì với cường độ mạnh đến rất mạnh và có thể kéo dài sang đầu năm 2027, làm lượng mưa giảm, nhiệt độ tăng và số ngày nắng nóng nhiều hơn.

Hiện lượng nước trữ tại Biển Hồ Tonle Sap còn tương đối khá, song đỉnh lũ năm 2026 xuất hiện sớm nên khả năng bổ sung nước cho ĐBSCL có thể giảm nhanh từ cuối năm. Đến tháng 2-3/2027, nguồn bổ sung từ Biển Hồ dự kiến không còn đáng kể.

Viện Khoa học Thủy lợi Miền Nam xây dựng hai kịch bản nguồn nước, trong đó kịch bản khả thi tương tự năm 2016 và kịch bản rủi ro cao xấp xỉ giai đoạn 2019-2020. Với vùng ven Biển Tây và hệ thống Cái Lớn - Cái Bé, ranh mặn 1 g/l có thể ảnh hưởng đến khu vực Cái Tư từ cuối tháng 3 đến tháng 5. Trong tình huống bất lợi, xâm nhập mặn có thể xuất hiện từ tháng 2 và kéo dài đến hết tháng 5/2027.

Phối hợp vận hành liên vùng

Tại hội nghị, Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi Miền Nam và Sở Nông nghiệp và Môi trường các tỉnh An Giang, Cà Mau, TP Cần Thơ thiết lập Quy chế phối hợp trong quản lý, khai thác và bảo vệ công trình thủy lợi. Quy chế tạo đầu mối phối hợp giữa các đơn vị trong theo dõi nguồn nước, trao đổi thông tin, xử lý tình huống và bảo vệ công trình. Đây là yêu cầu quan trọng bởi dòng nước không phân chia theo địa giới hành chính, trong khi việc đóng hoặc mở một công trình đầu mối có thể ảnh hưởng trực tiếp đến vùng sản xuất của nhiều địa phương.

Ông Ngô Thanh Toàn, phụ trách Phòng Quản lý đê điều, Chi cục Thủy lợi tỉnh An Giang cho biết, nhiệm vụ trọng tâm là chủ động quản lý, vận hành hệ thống công trình phù hợp diễn biến nguồn nước, xâm nhập mặn và nhu cầu sản xuất, dân sinh. Chi cục Thủy lợi phối hợp với Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi Miền Nam, Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi An Giang và các địa phương xây dựng kế hoạch vận hành theo từng khu vực, bảo đảm các công trình hoạt động đồng bộ.

Trong đó, cống, âu thuyền Vàm Bà Lịch có vai trò quan trọng trong kiểm soát mặn, giữ nguồn nước ngọt phục vụ các nhà máy nước đô thị Rạch Giá và khu vực lân cận. Kinh nghiệm mùa khô 2025-2026 cho thấy, việc chủ động vận hành Vàm Bà Lịch trong 56 ngày đã góp phần hạn chế mặn xâm nhập sâu, bảo đảm nguồn nước cho sản xuất và sinh hoạt. Vì vậy, trong mùa khô tới, ngành Nông nghiệp và Môi trường An Giang sẽ tiếp tục theo dõi chặt khí tượng, thủy văn và độ mặn để điều chỉnh lịch vận hành, ưu tiên bảo đảm an toàn nguồn nước.

Tại Cà Mau, bài toán vận hành phức tạp hơn do phải hài hòa giữa nhu cầu giữ nước ngọt và lấy nước mặn phục vụ nuôi trồng thủy sản. Ông Trịnh Thanh Hải, Trưởng phòng Quản lý nước và Xây dựng công trình, Trung tâm Quản lý, Khai thác công trình thủy lợi tỉnh Cà Mau cho biết, công tác điều tiết nước mùa khô 2026-2027 được xác định phải chủ động, linh hoạt, bám sát diễn biến El Nino, thủy triều, nguồn nước và lịch thời vụ.

Đối với vùng bắc quốc lộ 1A, sau khi mùa mưa kết thúc, hệ thống cống đầu mối và cống phân ranh mặn - ngọt sẽ được đóng để tích trữ nước ngọt trên kênh, rạch, duy trì mực nước khoảng +0,50 m. Việc lấy nước mặn phục vụ nuôi tôm thực hiện theo từng thời điểm, có kiểm soát độ mặn và phối hợp vận hành cống âu thuyền Ninh Quới để hạn chế mặn xâm nhập về phía Cần Thơ, đồng thời tiếp nhận nguồn nước ngọt từ sông Hậu.

Ở vùng nam quốc lộ 1A, các cống ven biển được vận hành theo thủy triều, chủ động đóng khi triều cao để chống ngập và mở khi điều kiện thuận lợi phục vụ nuôi trồng thủy sản. Cà Mau sẽ tăng cường phối hợp với địa phương, đơn vị quản lý công trình và TP Cần Thơ để kịp thời điều chỉnh phương án theo nguồn nước thực tế.

Theo Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi Miền Nam, hiệu quả của một hệ thống thủy lợi không chỉ phụ thuộc vào quy mô công trình mà còn nằm ở khả năng kết nối dữ liệu và phối hợp giữa các bên. Thông tin dự báo nguồn nước, độ mặn, triều cường và nhu cầu sản xuất cần được chia sẻ thường xuyên giữa đơn vị vận hành, ngành Nông nghiệp và Môi trường, viện chuyên ngành, cơ quan khí tượng thủy văn và chính quyền cơ sở.

Từ những công trình đầu mối quy mô lớn như hệ thống Cái Lớn - Cái Bé đến từng cống phân ranh mặn - ngọt ở các địa phương, sự chủ động trong từng thời điểm đóng, mở sẽ quyết định khả năng giữ nước ngọt, kiểm soát mặn và bảo vệ sản xuất. Khi các công trình được vận hành đồng bộ theo cùng một hệ thống thông tin và cơ chế phối hợp liên vùng, ĐBSCL sẽ có thêm dư địa ứng phó với một mùa khô được dự báo nhiều thách thức.

Ông Trần Quang Hùng, Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Khai thác Thủy lợi Miền Nam nhấn mạnh, trước diễn biến khó lường của nguồn nước và nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn mùa khô 2026-2027, việc chuẩn bị các kịch bản vận hành phải được thực hiện từ sớm, từ xa. Công ty sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với cơ quan khí tượng thủy văn, Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam và các địa phương để nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo, tăng cường hệ thống quan trắc đến từng tiểu vùng, phục vụ điều hành nguồn nước sát thực tế. Đồng thời, công tác bảo trì, bảo dưỡng công trình phải được thực hiện nghiêm túc, bảo đảm vận hành an toàn, liên tục, đa mục tiêu. Hiệu quả của hệ thống Cái Lớn - Cái Bé phụ thuộc rất lớn vào sự phối hợp đồng bộ, chia sẻ thông tin kịp thời giữa đơn vị quản lý và các địa phương vùng hưởng lợi.