Việt Nam đã có bột cá biển 'nhãn xanh'

Trong chuỗi giá trị chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản, bột cá biển được xem là nguyên liệu “vàng”. Hàm lượng protein của bột cá biển tương đối cao (40 - 80%), giàu axit amin thiết yếu, vitamin và khoáng chất giúp vật nuôi tăng trưởng nhanh, cải thiện miễn dịch và tối ưu hệ số chuyển đổi thức ăn. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và khai thác quá mức làm suy giảm nguồn lợi biển, ngành bột cá toàn cầu buộc phải chuyển mình. Các thị trường lớn không còn chấp nhận nguồn nguyên liệu “không rõ nguồn gốc”, thay vào đó là yêu cầu truy xuất, minh bạch và trách nhiệm. Những khái niệm như “nhãn đỏ”, “nhãn vàng” dần bị thay thế bởi “nhãn xanh” - biểu tượng của chuỗi cung ứng bền vững. Sự ra đời của chuẩn MarinTrust (tiền thân là IFFO RS) từ năm 2012 chính là bước ngoặt quan trọng. Không chỉ kiểm soát nguồn nguyên liệu đầu vào, bộ tiêu chuẩn này còn bao trùm các yếu tố chống khai thác IUU, bảo vệ hệ sinh thái và trách nhiệm xã hội trong toàn chuỗi sản xuất. Đến phiên bản 3.0 có hiệu lực từ năm 2024, yêu cầu đã được nâng lên mức cao nhất từ trước đến nay. Theo ông Đinh Xuân Lập, Phó Giám đốc Trung tâm Hợp tác Quốc tế Nuôi trồng và Khai thác thủy sản bền vững (ICAFIS) thuộc Hội Thủy sản Việt Nam, xu thế thị trường đang tạo ra sức ép buộc các doanh nghiệp phải thay đổi. “Các nhà mua hàng quốc tế lớn như Walmart, Aeon hay Metro đều đặt ra tiêu chuẩn rất cao về tính bền vững. Những bộ tiêu chuẩn như BAP, GlobalGAP hay ASC đều yêu cầu tỷ lệ lớn bột cá phải có chứng nhận hoặc đến từ các chương trình cải thiện nghề cá (FIP). Đây không còn là lựa chọn, mà là điều kiện bắt buộc nếu muốn tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu”, ông Lập nhấn mạnh. Các tiêu chuẩn này không chỉ dừng ở môi trường mà còn mở rộng sang trách nhiệm xã hội và quản trị nghề cá. Điều này buộc cả hệ sinh thái, từ ngư dân, doanh nghiệp đến cơ quan quản lý phải cùng thay đổi. “Nếu không đi theo hướng này, thủy sản Việt Nam sẽ rất khó giữ được thị trường, đặc biệt ở các phân khúc giá trị cao”, ông Lập nói. Nhận diện sớm xu thế, từ năm 2015, Chi hội Bột cá và Dầu cá Bà Rịa - Vũng Tàu đã khởi xướng chương trình cải thiện nghề cá (FIP) với sự tham gia của doanh nghiệp, tàu cá và các bên liên quan. Sau nhiều năm triển khai, đến tháng 2/2022, FIP Vũng Tàu được MarinTrust công nhận là chương trình nghề cá đa loài đầu tiên tại Việt Nam đạt chuẩn. Không dừng lại ở đó, cộng đồng FIP tiếp tục nâng mục tiêu đến năm 2035, bổ sung yếu tố trách nhiệm xã hội bên cạnh các tiêu chí về chống khai thác IUU, bảo vệ loài nguy cấp và tuân thủ quy tắc nghề cá có trách nhiệm của FAO. Với quyết tâm “đưa thủy sản Việt vươn tầm”, tháng 12/2025, Công ty TNHH Phúc Lộc Vũng Tàu chính thức đăng ký đánh giá theo tiêu chuẩn MarinTrust 3.0. Sau gần 4 tháng thẩm định nghiêm ngặt bởi Tổ chức SGS và MarinTrust, ngày 17/4/2026, doanh nghiệp đã được cấp chứng nhận đáp ứng đầy đủ các yêu cầu trong chương trình cải tiến nghề cá. Ông Nguyễn Thành Lộc, Giám đốc Công ty TNHH Phúc Lộc Vũng Tàu, Chủ tịch Hội Thủy sản TP.HCM cho biết, hành trình này không hề dễ dàng: “Để đạt được MarinTrust 3.0, chúng tôi phải kiểm soát toàn bộ chuỗi từ tàu cá, nguyên liệu đầu vào đến quy trình sản xuất và truy xuất nguồn gốc. Điều khó nhất không phải là công nghệ, mà là thay đổi thói quen khai thác và nhận thức của ngư dân”. Việc bột cá biển đạt chuẩn MarinTrust 3.0 giúp ngành thủy sản Việt Nam nói chung mở rộng cánh cửa thị trường. “Khi có ‘nhãn xanh’, sản phẩm bột cá của Việt Nam có thể tham gia vào những chuỗi cung ứng cao cấp, nơi trước đây gần như bị đóng lại do vấn đề IUU và thiếu chứng nhận. Đây là cơ hội để nâng giá trị, chứ không chỉ là tăng sản lượng”, ông Lộc chia sẻ thêm. Trên thế giới, hiện chỉ có khoảng 111 nhà máy bột cá sử dụng nguyên liệu cá nguyên con từ khai thác đạt chuẩn MarinTrust 3.0, chủ yếu tập trung tại Peru, Chile, châu Âu và Mỹ. Việc một doanh nghiệp Việt Nam đạt được chứng nhận này là bước tiến mang tính đột phá và là trường hợp đầu tiên tại châu Á đối với phân khúc này. Từ năm 2017, Liên minh châu Âu cảnh báo “thẻ vàng” IUU đã khiến thủy sản Việt Nam gặp nhiều rào cản trong xuất khẩu. Không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến sản phẩm khai thác, tác động còn lan sang cả chuỗi cung ứng, trong đó có ngành bột cá và dầu cá. Trong bối cảnh đó, những sản phẩm như bột cá biển được chứng nhận “nhãn xanh” cho thấy Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch, có trách nhiệm và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế khắt khe nhất. Ông Đinh Xuân Lập nhận định, đây là tín hiệu tích cực nhưng cần phát huy, nhân rộng mô hình hơn nữa. “Một doanh nghiệp làm được là rất đáng ghi nhận, nhưng để tạo ra thay đổi thực sự, cần nhân rộng mô hình này ra toàn ngành. Khi đó, Việt Nam mới có thể chuyển từ bị động sang chủ động trong cuộc chơi toàn cầu”, ông Lập bày tỏ.