Việt Nam-Liên minh châu Âu: Nâng chuẩn nông sản, thúc đẩy chuyển đổi xanh

Việc nâng cấp quan hệ Việt Nam-EU lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào tháng 1/2026 mở ra cơ hội thúc đẩy hợp tác về nông nghiệp xanh, kinh tế biển bền vững và bảo vệ môi trường. Đây cũng là động lực để Việt Nam tiếp tục nâng cao năng lực quản trị chuỗi cung ứng, qua đó đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và gia tăng giá trị nông, lâm, thủy sản trong thời gian tới.

Nhân chuyến thăm chính thức Liên minh châu Âu (EU) của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus (Thông tấn xã Việt Nam) đã có cuộc phỏng vấn Tiến sĩ Nguyễn Đỗ Anh Tuấn - Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) về những kết quả hợp tác nổi bật, định hướng trong giai đoạn mới và các giải pháp để Việt Nam phát huy hiệu quả nguồn lực, kinh nghiệm, công nghệ từ EU, chuyển yêu cầu tuân thủ thành động lực đổi mới sản xuất, phát triển các chuỗi giá trị bền vững.

Từ nền tảng hợp tác đến tăng trưởng xanh

• Việt Nam-EU đã trải qua hơn 35 năm hợp tác, ngày càng mở rộng, đi vào chiều sâu. Nhìn lại chặng đường này, ông đánh giá thế nào về những đóng góp nổi bật của EU đối với ngành nông nghiệp và môi trường, đâu là những nền tảng quan trọng để hai bên tiếp tục nâng tầm quan hệ trong giai đoạn mới?

Tiến sĩ Nguyễn Đỗ Anh Tuấn: Sau hơn 35 năm thiết lập quan hệ ngoại giao, EU đã trở thành một trong những đối tác quan trọng của Việt Nam về thương mại, đầu tư và phát triển bền vững. Trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường, sự đồng hành của EU không chỉ thông qua nguồn lực hợp tác mà còn bằng đối thoại chính sách, kinh nghiệm quản lý và những tiêu chuẩn thúc đẩy quá trình hiện đại hóa sản xuất.

Trước hết, về thương mại, phát triển chuỗi giá trị, Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam-EU (EVFTA), có hiệu lực từ tháng 8/2020, đã tạo thuận lợi cho nhiều mặt hàng nông, lâm, thủy sản của Việt Nam tiếp cận thị trường EU. Những năm qua, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản sang EU duy trì xu hướng tăng; năm 2024 đạt khoảng 5,4 tỷ USD (tăng 45,3% so với năm 2020). Trong 8 tháng từ đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 5,03 tỷ USD.

Ở chiều ngược lại, EU cũng là một trong những đối tác cung cấp nông, lâm, thủy sản quan trọng của Việt Nam. Trong 8 tháng năm 2026, kim ngạch nhập khẩu đạt khoảng 772 triệu USD (tăng 19,3% so với cùng kỳ năm 2025).

Cùng với ưu đãi thuế quan, EVFTA cũng tạo động lực để Việt Nam cải thiện chất lượng, an toàn thực phẩm, kiểm dịch động thực vật, truy xuất nguồn gốc, phát triển chỉ dẫn địa lý, nâng cao tỷ trọng chế biến sâu. Điều quan trọng là chuyển từ lợi thế về sản lượng, giá thành sang khả năng cạnh tranh bằng chất lượng và giá trị gia tăng.

Trong lâm nghiệp, Hiệp định Đối tác tự nguyện về thực thi lâm luật, quản trị rừng và thương mại lâm sản (VPA/FLEGT), có hiệu lực từ tháng 6/2019, là dấu mốc nổi bật. Quá trình thực hiện hiệp định đã thúc đẩy Việt Nam hoàn thiện khuôn khổ pháp luật, xây dựng Hệ thống bảo đảm gỗ hợp pháp Việt Nam (VNTLAS), tăng cường kiểm soát nguồn gốc gỗ và trách nhiệm của các chủ thể trong chuỗi cung ứng. Đây là nền tảng để tiếp tục nâng cao chất lượng quản trị rừng và năng lực cạnh tranh của sản phẩm gỗ.

EU cũng hỗ trợ cho Việt Nam 2 dự án quan trọng, đó là Chương trình hỗ trợ ngành Lâm nghiệp Việt Nam với tiền tài trợ không hoàn lại là 20 triệu Euro và Dự án Nông nghiệp bền vững vì hệ sinh thái rừng là 4 triệu Euro.

Đối với thủy sản, quá trình đối thoại với Ủy ban châu Âu (EC) về khắc phục cảnh báo “thẻ vàng” đối với khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) đang có nhiều chuyển biến tích cực để hướng tới mục tiêu phát triển nghề cá bền vững, có trách nhiệm, và tháo gỡ Thẻ Vàng của EU đối với Việt Nam. Việt Nam xác định chống khai thác IUU là trách nhiệm của mình để bảo vệ nguồn lợi thủy sản và phát triển nghề cá minh bạch, có trách nhiệm. Đây cũng là cơ sở để hai bên thúc đẩy quan hệ đối tác về phát triển kinh tế biển xanh và đại dương bền vững.

EU cũng là đối tác quan trọng trong các chương trình liên quan đến ứng phó biến đổi khí hậu, bảo tồn đa dạng sinh học, phát triển kinh tế tuần hoàn, quản lý tài nguyên nước, bảo vệ hệ sinh thái biển và giảm ô nhiễm nhựa. Đặc biệt, những trao đổi về Quy định chống mất rừng của EU (EUDR) giúp các bên nhận diện rõ hơn yêu cầu mới đối với chuỗi cung ứng càphê, cao su, gỗ và nhu cầu hỗ trợ hộ sản xuất nhỏ.

Một dấu mốc rất quan trọng là ngày 29/1/2026, Việt Nam và EU nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện, trong đó xác định các ưu tiên hợp tác về nông nghiệp xanh, kinh tế biển bền vững, quản lý rừng, công nghệ sinh học, chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm, môi trường và khí hậu.

Theo tôi, nền tảng quan trọng của giai đoạn tới là tin cậy chính trị, lợi ích kinh tế bổ trợ lẫn nhau và cam kết chung về phát triển bền vững. Chúng tôi mong muốn hợp tác sẽ chuyển mạnh từ hỗ trợ và đối thoại chính sách sang các chương trình có kết quả thực chất về công nghệ, tài chính xanh, nâng cao năng lực quản trị và tổ chức các chuỗi giá trị bền vững.

*- **Thị trường EU đang đặt ra ngày càng cao yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và môi trường đối với nông, lâm, thủy sản. Theo ông, điều này nên được nhìn nhận như thế nào “một yêu cầu tuân thủ” hay là “động lực để Việt Nam nâng cấp mô hình sản xuất và gia tăng giá trị nông sản” thời gian tới? *

Tiến sĩ Nguyễn Đỗ Anh Tuấn: Tôi cho rằng cần nhìn từ cả hai góc độ, nhưng điều quan trọng là phải biến yêu cầu tuân thủ thành động lực nâng cấp.

Tuân thủ là điều kiện để vào thị trường; nâng cấp sản xuất mới là cách để ở lại và tạo thêm giá trị. Việc EU đặt ra các tiêu chuẩn cao là một thực tế khách quan. Nhiều quy định của EU ngày càng chú trọng đến tính minh bạch của chuỗi cung ứng, nguồn gốc nguyên liệu và các điều kiện của quá trình sản xuất, chứ không chỉ kiểm soát sản phẩm ở khâu cuối cùng. Nếu chỉ xử lý từng yêu cầu riêng lẻ, chúng ta sẽ luôn ở thế bị động. Ngược lại, nếu tổ chức sản xuất ngay từ đầu theo hướng minh bạch, an toàn, tiết kiệm tài nguyên và có trách nhiệm thì năng lực cạnh tranh sẽ bền vững hơn nhiều.

Đơn cử, với thủy sản là yêu cầu chống khai thác IUU; với gỗ, càphê, cao su là các quy định về tính hợp pháp, quản trị rừng và không gây mất rừng, trong đó có EUDR; còn với nhiều mặt hàng nông sản là các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm, dư lượng và kiểm dịch động thực vật. Điểm chung là đều đòi hỏi chúng ta nâng cao năng lực quản lý, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng và quản trị rủi ro.

Với chúng ta, những cải thiện trên không chỉ phục vụ thị trường EU. Bởi lẽ, khi EU nâng chuẩn, Việt Nam nâng năng lực, thì uy tín và giá trị sản phẩm Việt Nam cũng được nâng lên, mở ra cơ hội tiếp cận nhiều thị trường chất lượng cao khác. Do đó, Việt Nam sẵn sàng chủ động thích ứng với các yêu cầu mới. Đồng thời, chúng tôi cũng mong muốn quá trình này được triển khai trên cơ sở đối thoại, minh bạch, có hướng dẫn rõ ràng, hỗ trợ kỹ thuật và phù hợp với điều kiện thực tế của các nước đang phát triển.

Mục tiêu của chúng ta không chỉ là giữ được thị trường EU, mà là xây dựng các chuỗi giá trị nông, lâm, thủy sản Việt Nam minh bạch, có trách nhiệm, chất lượng cao và mang lại thu nhập tốt hơn cho người sản xuất.

Nâng cao năng lực chuỗi cung ứng, mở rộng thị trường bền vững

*- *Từ nền tảng hợp tác đã được xây dựng và những yêu cầu mới từ EU, theo ông, điều quan trọng nhất với Việt Nam lúc này là gì để nâng cao năng lực của ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản, vừa đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn của EU, vừa tạo dựng niềm tin và mở rộng thị trường một cách bền vững?

Tiến sĩ Nguyễn Đỗ Anh Tuấn: Theo tôi, điều quan trọng nhất là nâng cao năng lực quản trị chuỗi cung ứng và tổ chức sản xuất bền vững, với trách nhiệm rõ ràng của cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và người sản xuất. Việc đáp ứng tiêu chuẩn phải đi cùng cải thiện thực chất về quản lý, chất lượng, công nghệ và hiệu quả kinh tế. Vì thế, tôi muốn nhấn mạnh năm ưu tiên.

Thứ nhất, tiếp tục triển khai quyết liệt các biện pháp chống khai thác IUU, sớm tháo gỡ “thẻ vàng,” hướng tới xây dựng cơ chế hợp tác về phát triển kinh tế biển xanh và đại dương bền vững. Trọng tâm là quản lý đội tàu, giám sát hành trình, kiểm soát tàu cá ra vào cảng và sản lượng khai thác, truy xuất nguồn gốc, điều tra và xử lý nghiêm vi phạm, đặc biệt là hành vi khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài. Các địa phương và cơ quan chức năng cần thực hiện đầy đủ, thực chất các khuyến nghị của EC, bảo đảm hồ sơ, dữ liệu và kết quả thực thi có thể kiểm chứng.

Thứ hai, tiếp tục thực hiện hiệu quả VPA/FLEGT. Việt Nam cần củng cố và nâng cao hiệu quả vận hành Hệ thống bảo đảm gỗ hợp pháp, kiểm soát nguồn gốc gỗ nhập khẩu, thúc đẩy quản lý rừng bền vững và tăng trách nhiệm của doanh nghiệp trên toàn chuỗi cung ứng. Đây cũng là nền tảng để đáp ứng những yêu cầu về thị trường gỗ và bảo vệ rừng ngày càng cao.

Thứ ba, triển khai EUDR đối với càphê, cao su và gỗ. Bộ Nông nghiệp và Môi trường ưu tiên xây dựng bản đồ rừng, thông tin vùng nguyên liệu, mã số vùng trồng và dữ liệu hộ sản xuất để hướng dẫn địa phương nhận diện, cảnh báo rủi ro. Doanh nghiệp chịu trách nhiệm thu thập, cung cấp thông tin truy xuất nguồn gốc theo yêu cầu đối tác một cách minh bạch và khoa học; cơ quan nhà nước hướng dẫn, phối hợp quản lý và chia sẻ dữ liệu.

Thứ tư, nâng cao năng lực đáp ứng yêu cầu về an toàn thực phẩm và kiểm dịch động thực vật. Cần chú trọng quản lý dư lượng, phòng chống dịch bệnh, năng lực kiểm nghiệm, kiểm soát chất lượng, logistics lạnh và chế biến sâu; đồng thời đẩy mạnh bảo hộ chỉ dẫn địa lý, xây dựng thương hiệu và tận dụng hiệu quả EVFTA.

Thứ năm, thúc đẩy chuyển đổi xanh gắn với khoa học công nghệ và tài chính. Ưu tiên nông nghiệp phát thải thấp, kinh tế tuần hoàn, sử dụng hiệu quả đất và nước, bảo tồn đa dạng sinh học, công nghệ số và công nghệ sinh học; nghiên cứu các mô hình thị trường carbon và cơ chế huy động nguồn lực phù hợp. Hợp tác cần hướng tới các dự án có mục tiêu, sản phẩm và chỉ số đánh giá rõ ràng, hỗ trợ trực tiếp cho địa phương, doanh nghiệp và người sản xuất.

Tôi cho rằng niềm tin thị trường không thể tạo dựng chỉ bằng một chứng nhận hay một bộ hồ sơ; mà phải đến từ khả năng thực thi, tính minh bạch, sự nhất quán của cả chuỗi giá trị.

Việt Nam sẽ chủ động thực hiện trách nhiệm của mình và mong muốn EU tiếp tục đồng hành về kỹ thuật, công nghệ, đào tạo và tài chính xanh để quá trình chuyển đổi hiệu quả, bao trùm, không để hộ sản xuất nhỏ bị bỏ lại phía sau./.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Phu nhân sẽ thăm cấp Nhà nước Vương quốc Đan Mạch, thăm chính thức Liên minh Châu Âu và Vương quốc Bỉ

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Phu nhân và đoàn cấp cao Việt Nam sẽ thăm cấp Nhà nước Vương quốc Đan Mạch, thăm chính thức Liên minh Châu Âu và Vương quốc Bỉ từ 19 đến 24/10/2026.