Xuất khẩu nông, lâm, thủy sản chạy nước rút, đâu là dư địa bứt phá?

Trong quý IV, ngành nông nghiệp đang tăng tốc xuất khẩu để hiện thực hóa mục tiêu vượt 74 tỷ USD trong năm 2026. Đà tăng trưởng của rau quả, thủy sản cùng những giải pháp mở rộng thị trường, nâng cao giá trị sản phẩm được kỳ vọng tạo dư địa bứt phá.

Áp lực cán đích và những thách thức xuất khẩu

Theo ước tính của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản trong 9 tháng đầu năm đạt 56,3 tỷ USD, tăng 7,8% so với cùng kỳ năm trước. Các nhóm nông sản, lâm sản và thủy sản tiếp tục giữ vai trò chủ lực, giúp toàn ngành đạt thặng dư thương mại khoảng 16,9 tỷ USD. Với mục tiêu xuất khẩu vượt 74 tỷ USD trong cả năm, ngành nông nghiệp cần mang về thêm gần 18 tỷ USD trong quý IV, tương đương bình quân khoảng 6 tỷ USD mỗi tháng. Đây được xem là giai đoạn mang tính quyết định đối với việc hoàn thành kế hoạch xuất khẩu đã đề ra.

Trong bối cảnh đó, rau quả, đặc biệt là sầu riêng, được kỳ vọng đóng góp đáng kể vào tăng trưởng xuất khẩu. Tháng 10 là thời điểm sầu riêng tại khu vực Tây Nguyên bước vào chính vụ, trong khi mùa thu hoạch sầu riêng vào mùa hè của Thái Lan đã khép lại. Đây là điều kiện thuận lợi để sầu riêng Việt Nam gia tăng nguồn cung, đồng thời tận dụng cơ hội tại các thị trường tiêu thụ lớn, qua đó góp phần thúc đẩy kim ngạch xuất khẩu của toàn ngành.

Trung Quốc hiện vẫn là thị trường tiêu thụ lớn nhất của sầu riêng Việt Nam. Dù vậy, áp lực cạnh tranh ngày càng gia tăng khi Thái Lan, Malaysia và Philippines tiếp tục đẩy mạnh nguồn cung sang thị trường này. Bên cạnh đó, Trung Quốc cũng đang phát triển diện tích trồng sầu riêng trong nước, một yếu tố có thể tác động trực tiếp đến nhu cầu nhập khẩu trong tương lai gần. Vì vậy, bên cạnh việc tận dụng lợi thế mùa vụ, ngành sầu riêng Việt Nam cần chủ động ứng phó với những thay đổi về cung cầu và cạnh tranh trên thị trường.

Bên cạnh rau quả, thủy sản tiếp tục là nhóm hàng đóng góp quan trọng vào kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản. Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), giá trị xuất khẩu thủy sản trong 9 tháng đầu năm đạt hơn 9,1 tỷ USD, tăng trên 11% so với cùng kỳ. Tôm vẫn là mặt hàng xuất khẩu chủ lực, tiếp theo là cá tra, cá ngừ và các nhóm hải sản khác. Xét về thị trường, Trung Quốc và Hồng Kông (Trung Quốc) ghi nhận mức tăng trưởng nổi bật, trong khi hoạt động xuất khẩu sang Mỹ, Liên minh châu Âu (EU) và Nhật Bản có dấu hiệu chậm lại.

VASEP dự báo kim ngạch xuất khẩu thủy sản cả năm có thể đạt khoảng 12 tỷ USD. Tuy nhiên, kết quả trong quý IV được dự báo khó duy trì mức tăng trưởng cao như quý III. Nguyên nhân một phần là do nhiều đơn hàng phục vụ nhu cầu tiêu dùng dịp cuối năm đã được các đối tác nhập khẩu đặt mua và giao hàng từ sớm. Khi lượng hàng dự trữ đã được bổ sung đầy đủ, nhu cầu đặt thêm đơn hàng mới trong những tháng cuối năm có thể giảm, tạo áp lực nhất định lên hoạt động xuất khẩu. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp thủy sản phải chủ động hơn trong việc nắm bắt nhu cầu thị trường và điều chỉnh kế hoạch sản xuất, kinh doanh phù hợp.

Mở rộng thị trường, nâng tầm giá trị nông sản

Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam nhận định, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng năm 2026 có thể đạt khoảng 4,5 tỷ USD nếu tốc độ tăng trưởng hiện tại được duy trì. Cùng với đó, toàn ngành rau quả có khả năng hướng tới mục tiêu 10 tỷ USD. Những triển vọng này cho thấy dư địa tăng trưởng của ngành vẫn còn đáng kể, song việc hiện thực hóa các mục tiêu sẽ phụ thuộc vào khả năng duy trì đà xuất khẩu và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Tuy nhiên, theo ông Nguyên, tăng trưởng xuất khẩu cần đi đôi với việc kiểm soát chất lượng, minh bạch nguồn gốc sản phẩm và đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn của thị trường nhập khẩu. Đây là những yếu tố quan trọng để duy trì sức cạnh tranh và phát triển thị trường trong dài hạn. Nếu không bảo đảm chất lượng ổn định và tuân thủ các yêu cầu của đối tác, những lợi thế về sản lượng hay thời điểm thu hoạch sẽ khó chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh bền vững.

Ông Nguyên cho rằng giá sầu riêng trong thời gian tới khó có khả năng tăng mạnh, mà nhiều khả năng duy trì ở mức ổn định hoặc giảm. Trước triển vọng này, doanh nghiệp và người trồng cần chú trọng tiết giảm chi phí sản xuất, cải thiện năng suất và bảo đảm chất lượng đồng đều, thay vì chỉ tập trung mở rộng sản lượng. Một trong những hướng đi được khuyến khích là phát triển các sản phẩm chế biến như sầu riêng đông lạnh, sấy khô và những mặt hàng có giá trị gia tăng cao. Việc giảm phụ thuộc vào tiêu thụ quả tươi không chỉ giúp kéo dài thời gian bảo quản mà còn tạo điều kiện tiếp cận các thị trường ở xa, trong đó có Ấn Độ, châu Âu và Mỹ. Qua đó, ngành hàng có thể đa dạng hóa phương thức tiêu thụ, nâng cao giá trị sản phẩm và giảm áp lực khi thị trường quả tươi biến động.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Đình Tùng, Tổng Giám đốc Vina T&T Group, cho biết việc mở rộng thị trường xuất khẩu đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư đồng bộ hơn vào vùng nguyên liệu, hệ thống bảo quản, đóng gói và công nghệ xử lý sau thu hoạch. Thực tế, để đưa bưởi da xanh vào thị trường Australia, doanh nghiệp phải kiểm soát chặt chẽ nhiều khâu, từ quản lý vùng trồng, truy xuất nguồn gốc đến sơ chế và đóng gói. Điều này cho thấy đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật không chỉ là điều kiện cần thiết để nông sản Việt Nam tiếp cận những thị trường có tiêu chuẩn cao, mà còn là cơ sở để duy trì khả năng xuất khẩu ổn định.

Tại cuộc họp về thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm, thủy sản mới đây, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng nhấn mạnh yêu cầu thay đổi cách tiếp cận thị trường. Theo đó, ngành nông nghiệp không chỉ dừng lại ở việc tìm kiếm cơ hội mở cửa mà cần bảo đảm sản phẩm có thể tiếp cận, thâm nhập và duy trì chỗ đứng tại thị trường xuất khẩu. Trong quý IV, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định tập trung giữ vững đà xuất khẩu của ba nhóm hàng chủ lực gồm gỗ, thủy sản và rau quả. Đồng thời, cơ quan quản lý sẽ tìm giải pháp tháo gỡ những vướng mắc đang khiến một số mặt hàng chưa đạt kế hoạch, qua đó tạo thêm dư địa tăng trưởng cho toàn ngành. Việc phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người sản xuất, cùng với nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm, sẽ đóng vai trò quan trọng trong nỗ lực hoàn thành mục tiêu xuất khẩu năm 2026.