39 ý tưởng khởi nghiệp xanh đưa tài nguyên bản địa vào chuỗi giá trị

Trong hai ngày 19 và 20/9, tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM diễn ra Vòng bán kết thứ ba Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh lần thứ 12 - năm 2026. Cuộc thi do Trung tâm Nghiên cứu Kinh doanh và Hỗ trợ Doanh nghiệp (BSA) phối hợp cùng các đơn vị đồng hành tổ chức.

Biến phụ phẩm thành nguồn nguyên liệu mới

Vòng bán kết 3 quy tụ 39 ý tưởng, dự án đến từ 8 tỉnh, thành phố gồm An Giang, Cà Mau, Đồng Nai, Đồng Tháp, Tây Ninh, TP. Cần Thơ, TP.HCM và Vĩnh Long. Trong đó, TP.HCM có số lượng dự án nhiều nhất với 11 dự án; Vĩnh Long và Đồng Tháp cùng có 5 dự án; An Giang, Tây Ninh và Cần Thơ mỗi địa phương có 4 dự án.

Theo Ban tổ chức, năm nay, nhiều dự án đã tận dụng nguồn tài nguyên bản địa tưởng chừng như bỏ đi như rơm rạ, thân sen, vỏ xoài, gáo dừa, rác thải sinh học… những nguồn nguyên liệu từng có giá trị thấp hoặc bị xem là phế phẩm đang được đưa trở lại chuỗi sản xuất.

Với dự án Nấm rơm Luân Nhàn (Đồng Nai), rơm rạ sau thu hoạch được sử dụng để trồng nấm rơm. Phần bã rơm sau đó tiếp tục được dùng nuôi trùn quế, tạo phân hữu cơ và sinh khối phục vụ sản xuất rau màu. Tàn dư thực vật được ủ và hoàn trả cho đất.

Dự án Áo giáp hạt giống (Cần Thơ) sử dụng rơm rạ và bã cà phê kết hợp với nấm Trichoderma và keo hữu cơ lên men để tạo lớp bao quanh hạt giống. Sản phẩm hướng tới bảo vệ hạt trong quá trình bảo quản, hỗ trợ cây phát triển sau gieo và mở rộng khả năng ứng dụng trong nông nghiệp, trồng rừng, phục hồi rừng.

Dự án Senlution (TP.HCM) phát triển vật liệu cách nhiệt sinh học từ thân sen; S2M Mango Vegan Leather nghiên cứu vật liệu da sinh học từ vỏ xoài; một dự án khác phát triển vật liệu và sản phẩm gia dụng từ trấu.

Dự án CirBE (TP.HCM) đặt mục tiêu xây dựng hạ tầng xử lý chất thải sinh học theo mô hình tuần hoàn. Rác thải được xử lý theo hướng không đốt, không chôn lấp, sau đó chuyển hóa thành nhiều dòng sản phẩm như mùn hữu cơ, nhiên liệu rắn thu hồi, hạt nhựa tái chế và chế phẩm vi sinh.

Bên cạnh các dự án tận dụng phụ phẩm, nhiều nhóm khởi nghiệp lựa chọn con đường chế biến sâu, nâng giá trị nông sản và đặc sản địa phương thay vì bán nguyên liệu thô.

Dự án Nông nghiệp tái sinh - Nâng tầm giá trị hạt gạo Việt (Đồng Tháp) sử dụng rơm rạ, phân bò để sản xuất phân hữu cơ vi sinh, đưa trở lại đồng ruộng phục vụ sản xuất lúa. Hạt gạo sau thu hoạch tiếp tục được chế biến thành cơm ăn liền. Công nghệ tiệt trùng Retort được tính toán nhằm kéo dài thời gian bảo quản sản phẩm ở nhiệt độ thường.

Dự án Thốt nốt tươi đóng lon (An Giang) lựa chọn cây thốt nốt, đặc sản gắn bó lâu đời với đời sống đồng bào Khmer, để phát triển sản phẩm chế biến sâu. Thay vì chủ yếu tiêu thụ theo cách truyền thống, thốt nốt được đưa vào quy trình chế biến, đóng lon nhằm tiếp cận người tiêu dùng đô thị, hệ thống F&B và các kênh phân phối hiện đại.

Dự án Chả Tôm Ngọc Tiền (Vĩnh Long) hướng tới nâng giá trị con tôm sông bằng chế biến sâu. Phần thịt tôm được làm chả, còn đầu và vỏ tôm tiếp tục được xử lý để sản xuất nước mắm tôm và phân bón hữu cơ.

Đặc biệt, nhiều dự án đã đưa công nghệ vào giải quyết những nhu cầu cụ thể trong sản xuất, bảo quản và tiêu dùng.

Dự án EaAgri (TP.HCM) sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để nhận diện dấu hiệu bệnh trên cây sầu riêng thông qua hình ảnh. Hệ thống kết hợp dữ liệu vườn cây và nhật ký nông vụ để đưa ra khuyến nghị cho người sử dụng. Dự án đã có ứng dụng trên Google Play, ghi nhận những giao dịch thanh toán đầu tiên và đang thử nghiệm với đại lý vật tư nông nghiệp, hợp tác xã.

Dự án Sen Bảo (TP.HCM) phát triển phụ phẩm sen thành màng bọc thực phẩm sinh học. Vật liệu bảo quản được kết hợp cơ chế chỉ thị màu, giúp cảnh báo những thay đổi của thực phẩm trong quá trình lưu trữ.

Khởi nghiệp xanh gắn với sinh kế cộng đồng

Đằng sau mỗi ý tưởng xanh là một bài toán thương mại. Một sản phẩm thân thiện môi trường không chỉ cần câu chuyện về tận dụng tài nguyên hay giảm chất thải, mà còn phải đáp ứng yêu cầu về chất lượng, giá thành, độ ổn định, tiêu chuẩn sản xuất và khả năng tiếp cận khách hàng.

Bên cạnh yếu tố môi trường, nhiều dự án còn đặt bài toán xã hội vào trong mô hình kinh doanh. Dự án Handmade với NaNi sử dụng nguồn vải deadstock để sản xuất thời trang, phụ kiện và quà tặng doanh nghiệp. Hoạt động sản xuất được tổ chức theo hướng tạo việc làm, sinh kế cho phụ nữ nội trợ, người khuyết tật và lao động yếu thế tại địa phương.

Dự án Hàng thủ công mỹ nghệ dừa gia dụng (Vĩnh Long) tận dụng thân dừa già sau tái canh để sản xuất đồ gia dụng, đồng thời liên kết với các hộ gia đình làng nghề thực hiện khâu gia công. Qua đó, mô hình tạo thêm thu nhập cho phụ nữ có hoàn cảnh khó khăn và người khuyết tật ở khu vực nông thôn.

Với Chả cá rô phi nước lợ Hòa Đê (Cần Thơ), bài toán thích ứng với biến đổi khí hậu được gắn trực tiếp với sinh kế của người dân vùng lúa - tôm. Cá rô phi nước lợ được chế biến thành chả cá thay vì bán nguyên liệu thô, còn phụ phẩm sau chế biến được xử lý thành dịch đạm phục vụ cây trồng.

Theo bà Vũ Kim Anh, Phó Giám đốc Trung tâm BSA, phụ trách chương trình Khởi nghiệp Xanh, qua các vòng bán kết, Hội đồng Ban giám khảo đánh giá cao nhiều dự án ở khu vực miền núi, miền biển khi biết tận dụng tài nguyên bản địa, phụ phẩm nông nghiệp, ngư nghiệp để tạo sản phẩm có tính ứng dụng và khả năng thương mại hóa.

Một số dự án không chỉ hướng đến bảo vệ môi trường mà còn tạo cơ hội cho các nhóm yếu thế như trẻ em, người khuyết tật và phụ nữ nông thôn.

Theo bà Vũ Kim Anh, những tín hiệu này cho thấy, tư duy khởi nghiệp đang dịch chuyển: từ việc tìm một sản phẩm để bán sang nhận diện một vấn đề của cộng đồng, sau đó giải quyết bằng mô hình kinh doanh có khả năng tồn tại trên thị trường.

Trước đó, các vòng bán kết khu vực phía Bắc và miền Trung - Tây Nguyên đã diễn ra tại Hà Nội và Đắk Lắk. Qua hai vòng thi này, 19 ý tưởng, dự án thuộc bảng A và B đã giành quyền vào vòng Chung kết.