Bình Điền giúp nông dân Tuy Đức phục hồi cà phê già, hạn chế trôi phân

Ở xã Tuy Đức (tỉnh Lâm Đồng, địa bàn Đắk Nông cũ), ông Lê Tài Hòa từng tính chuyện phá bỏ vườn cà phê già chỉ còn cho chưa đầy 2 tấn nhân mỗi hecta. Cách đó không xa, ông Phạm Văn Lệ có vườn năng suất cao nhưng mỗi mùa mưa lại nhìn phân bón trôi theo nước xuống chân dốc.

Một niên vụ tham gia chương trình Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu do Bình Điền phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia và WASI thực hiện, cả hai đã tìm thấy lời giải từ chính mảnh đất của mình.

Ba hộ Phạm Văn Lệ, Lê Tài Hòa và Cao Đình Ngoạn ở xã Tuy Đức cùng trồng cà phê vối TR4 trên đất đỏ bazan có độ dốc, tưới gốc từ giếng khoan. Vườn ông Lệ và ông Ngoạn thuộc nhóm năng suất cao của vùng, 4,1–4,4 tấn nhân/ha. Vườn ông Hòa thì ngược lại: cây đã lớn tuổi, lá vàng, quả thưa, năng suất chỉ 1,9 tấn. "Trước đây tôi chăm cà phê chủ yếu theo kinh nghiệm nên hiệu quả chưa cao", ông Hòa kể.

Hai vườn, hai nỗi lo

Khi cán bộ kỹ thuật của chương trình về Tuy Đức điều tra đầu vụ, ba vườn có chung một tập quán: bón phân vãi trên mặt đất theo lịch quen thuộc, ít khi xem bộ rễ hay độ ẩm đất, không ghi chép. Với vườn ông Lệ, đó là chuyện phân bón: đất dốc, mưa lớn đầu mùa cuốn đi phần lớn lượng phân vừa rải, nên dù năng suất cao, ông vẫn phải mua phân nhiều hơn mức cây thực sự cần.

Mẫu đất của chương trình gửi phân tích tại Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) cho thấy cả ba vườn đất chua, thiếu magiê; vườn ông Ngoạn còn thiếu lân dễ tiêu và kẽm. Với vườn ông Hòa, cái thiếu không nằm ở đất mà ở bộ rễ đã suy kiệt sau nhiều năm khai thác, bón bao nhiêu cây cũng không hấp thu được.

Bắt đầu từ đất và rễ

Niên vụ 2025-2026, ba vườn này nằm trong 48 vườn mô hình tại 6 tỉnh của chương trình, có cán bộ Trung tâm Khuyến nông tỉnh trực tiếp theo dõi. Mỗi hộ dành 0,5 ha làm lô mô hình theo quy trình của chương trình, bên cạnh lô đối chứng vẫn chăm như cũ trên cùng nền đất, cùng giống, cùng chủ hộ. Quy trình không phải một lịch bón chung, mà được điều chỉnh từ kết quả phân tích đất và hiện trạng từng vườn, với bốn thay đổi.

Việc đầu tiên là chăm đất và phục hồi rễ trước khi nuôi cây. Đầu mùa mưa, lô mô hình được bón 300 kg Đầu Trâu Cân Bằng Đất và 500 kg phân hữu cơ Đầu Trâu Dưỡng Rễ Tốt Cây mỗi hecta. Phân bón Đầu Trâu Cân Bằng Đất bổ sung canxi, magiê, vi lượng và cải thiện độ chua để lân trong đất chuyển sang dạng cây hấp thu được; phân hữu cơ làm đất tơi xốp, giữ ẩm và kích thích rễ tơ. Với vườn ông Hòa, đây là khâu quyết định: rễ có sống lại thì phân bón sau đó mới có ý nghĩa.Tiếp theo là bón phân theo từng giai đoạn của cây bằng bộ phân Đầu Trâu chuyên dùng cho cà phê: mùa khô bón Đầu Trâu Mùa Khô để cây phục hồi sau thu hoạch, nuôi hoa và đậu quả; đầu mùa mưa bón Đầu Trâu Tăng Trưởng (NPK 19-12-6+TE) để phát triển cành dự trữ và nuôi quả non; giữa và cuối mùa mưa chuyển sang Đầu Trâu Chắc Hạt (NPK 16-6-19+TE) giàu kali để quả tích lũy chất khô, nhân chắc, cuống dai. Lượng bón tính theo sức cây và năng suất mục tiêu từng vườn, không bón thừa.

Thay đổi thứ ba giải quyết nỗi lo của ông Lệ: thay bón vãi bằng bón rạch rãnh, rãnh nông 5–10 cm theo mép tán chiếu xuống, rải phân rồi lấp đất. Rãnh nông đủ giữ phân trong vùng rễ hoạt động, không bị mưa cuốn trôi trên đất dốc, mà cũng không làm đứt rễ tơ vừa phục hồi ở vườn suy kiệt. Giai đoạn quả non, cây được phun thêm phân bón lá hữu cơ Organic Gold và vi lượng để hạn chế rụng quả sinh lý.Cuối cùng là cách quản lý vườn: giữ thảm cỏ che phủ thay cho thuốc trừ cỏ; tỉa cành, loại bỏ chồi vượt cho tán thông thoáng; thăm vườn định kỳ để phát hiện sớm khô cành, gỉ sắt và xử lý khoanh vùng; ghi nhật ký canh tác để cuối vụ biết chính xác một kg cà phê tốn bao nhiêu.

Cây "trả lời" trên vườn

Đến cuối mùa mưa, khác biệt giữa lô mô hình và lô đối chứng đã hiện rõ ở cả ba vườn, và người nhìn thấy đầu tiên là chính chủ vườn. Lô mô hình có bộ lá xanh đậm, phiến lá dày; cành dự trữ nhiều đốt, mắt đốt dày và đều, hứa hẹn cho vụ sau; chùm quả đồng đều, quả lớn hơn, ít rụng trước thu hoạch; đào thử gốc thấy nhiều rễ tơ mới màu trắng. Lô đối chứng lá vàng rải rác, phiến lá mỏng, quả phát triển chậm, rụng cuống lẻ tẻ. Khô cành, gỉ sắt xuất hiện ở cả hai lô trong những đợt mưa lớn xen nắng gắt, nhưng lô mô hình bị nhẹ hơn hẳn.

"Vườn cũ cằn cỗi, năng suất chưa tới 2 tấn, tưởng chừng phải phá đi trồng lại. Được hướng dẫn phục hồi bộ rễ và bón đúng đợt, cây như được thay áo mới: rễ tơ ra nhiều, bộ lá xanh dày, chùm quả to, đóng sít nhau", ông Hòa nói. Còn ông Lệ: "Đất dốc mùa mưa rất dễ trôi phân nếu bón vãi. Bón vùi rãnh, phân nằm gọn dưới đất, cây hấp thu trọn vẹn, chùm quả to, cuống dai bám chắc cành".

Từ ba vườn đến cả vùng

Câu chuyện Tuy Đức cho thấy cùng một chương trình có thể giải hai bài toán khác nhau, giữ phân ở lại với cây trên đất dốc và hồi sinh vườn già mà không phải trồng lại, khi quy trình được xây dựng từ hiện trạng đất và rễ của từng vườn. Đó là cách Bình Điền đang đồng hành cùng nông dân trên 48 vườn mô hình ở 6 tỉnh: phân tích đất, xây dựng quy trình riêng, đưa bộ phân Đầu Trâu chuyên dùng vào đúng giai đoạn, cán bộ kỹ thuật đi cùng suốt vụ để người trồng tự nhìn thấy kết quả trên vườn mình. Tiếng lành lan nhanh: mỗi tháng cuối mùa mưa, lại có thêm năm, sáu nông dân quanh vùng ghé xem lô mô hình.

Cà phê Tuy Đức dự kiến chín rộ trong tháng 11. Khi đó, chương trình sẽ cân đo năng suất, tỷ lệ quả tươi/nhân và hạch toán chi phí giữa mô hình và đối chứng ngay tại vườn để bà con cùng chứng kiến, làm cơ sở nhân rộng cho vùng cà phê Tuy Đức và Quảng Sơn. Với ông Hòa, kết quả quan trọng nhất đã có từ bây giờ: vườn cà phê tưởng phải bỏ đi đang xanh trở lại.