Cà phê vỉa hè đâu chỉ có cà phê!

Người Việt Nam nói chung vốn có truyền thống tìm đến những không gian công cộng để uống trà, trò chuyện và quan sát đời sống xung quanh.

Từ hiên nhà, quán nước đầu làng đến những hàng trà bên phố, một chén nước chưa bao giờ chỉ để giải khát. Đó còn là cái cớ để người ta gặp nhau, trao đổi câu chuyện, nghe ngóng tin tức hoặc đơn giản là ngồi yên nhìn cuộc sống trôi qua trước mắt.

Trong văn hóa ấy, trà từng giữ một vị trí đặc biệt. Qua "Vang bóng một thời", nhà văn Nguyễn Tuân đã nâng thú uống trà của người Việt thành một nghệ thuật với những quy tắc, nghi thức và chiều sâu văn hóa.

Cùng quá trình đô thị hóa và sự thay đổi của đời sống xã hội, một thức uống khác dần bước vào đời sống thị dân, tạo nên không gian văn hóa riêng: cà phê.

Cà phê vỉa hè có phải chất lượng vỉa hè

Gọi là cà phê vỉa hè không có nghĩa chất lượng cà phê thấp, phong cách phục vụ kém hay văn hóa thưởng thức của thực khách có phần xuề xòa. Vượt khỏi những định kiến ấy, cà phê vỉa hè còn là một "đặc sản" văn hóa của chốn kinh kỳ, được hình thành và phát triển trong sự giao thoa với văn hóa thưởng trà lâu đời của người Việt.

Đó không hẳn là cà phê bày bán ở những nơi bụi bặm, mà có thể hiện diện trên vỉa hè sạch thoáng bên hồ, trong phố hoặc dưới những con đường rợp bóng mát.

Mùa hè có sắc phượng đỏ, mùa thu thoảng mùi hoa sứ, trong làn gió nhẹ và bóng dáng những cô gái tân thời với tà áo dài Trần Lệ Xuân.

Người phố thị đến với cà phê vỉa hè để nhâm nhi ly cà phê đắng đắng, ngòn ngọt, bùi bùi, thơm thơm và ngắm dòng đời cuộn chảy. Những âm thanh quen thuộc của cuộc sống, từ tiếng ý ới, tiếng động cơ xe máy, tiếng rao bán tào phớ, xôi, chè… như từng nhịp đập, hơi thở của cuộc sống.

Có người ngồi nhìn từng giọt cà phê lách tách rơi để đếm thời gian trôi, rồi viết nên những khúc ca trữ tình, sâu lắng. Cũng có người đến để nghe những cuộc trò chuyện, những màn "chém gió" của bạn hữu xung quanh mà biết thêm thông tin mới và những lẽ sống ở đời.

Cái thú quan sát xung quanh không riêng ở người uống cà phê, mà dường như còn là thói quen của nhiều người Việt chịu ảnh hưởng từ nền văn hóa nông nghiệp lúa nước.

Vì vậy, cà phê vỉa hè không hẳn chỉ là cà phê bình dân. Đó là một phong cách không phân biệt khách sang hay hèn.

Cứ đến cà phê vỉa hè tức là đến với không gian văn hóa ẩm thực nhẹ nhàng và khiêm tốn. Không lòe loẹt hay phù phiếm, nơi đây có sự chân thành và đồng cảm.

Mỗi thực khách tìm đến theo sở nguyện, theo cái "gu" thưởng thức và sẻ chia. Nhiều khi, cà phê và vỉa hè chỉ là cái cớ để họ ngồi lại, bàn chuyện, tâm sự hoặc bình luận về điều mình quan tâm.

Trên vỉa hè, đâu chỉ có cà phê!

Người Việt mang trong mình những nét văn hóa đa vùng, đa miền, nên câu chuyện bên ly cà phê cũng trải rộng từ chính trị, kinh tế đến văn hóa, thể thao trong nước và thế giới. Đôi khi, người ta còn bàn chuyện làm ăn nhanh chóng, gọn nhẹ và rất… công nghiệp.

Câu chuyện càng rộn ràng nếu có vài nhóm văn sĩ, trí thức hay sinh viên tụ tập hàn huyên. Đủ loại vấn đề được đưa ra bình luận. Nhiều lúc, một người cao hứng đọc mấy câu thơ lục bát mềm mại, trữ tình…

Điều này phần nào lý giải vì sao không khí ở những quán cà phê vỉa hè thường khác với quán nhậu hay quán bia rượu, ít cãi vã, to tiếng với nhau. Nơi đây chỉ có những chiếc ghế nhựa hoặc ghế gỗ nhỏ, thực đơn gồm cà phê nóng, cà phê đá, một vài chiếc kẹo lạc, vài điếu thuốc thơm...

Dù thực khách là ai, doanh nhân thành đạt, Việt kiều, quan chức hay người lao động tay chân tay, người công nhân, người đánh giày cũng đều có vị trí và thực đơn như thế. Cái bình đẳng tự nhiên ấy đã đủ tạo nên nét riêng, đâu cần đến những nhà hàng sang trọng và đắt đỏ.

Văn hóa cà phê đã đi vào cuộc sống bình dị và tự nhiên đến mức, mỗi khi gặp bạn hiền hay đối tác, người ta thường bắt đầu bằng câu cửa miệng: "Chúng ta làm ly cà phê nhé!".

Nếu ngôn ngữ là công cụ biểu đạt tư duy, cách nói của người Việt trong trường hợp này ít nhiều cũng cho thấy một nếp nghĩ gắn với văn hóa cà phê. Người Việt dùng cà phê thường là pha đặc chứ không pha loãng như ở các khu vực khác trên thế giới.

Có lẽ phong cách ấy một phần đến từ khí hậu vùng miền, một phần từ thói quen uống trà đặc vốn có. Điều đó một phần tạo nên tính cách mạnh mẽ, quyết liệt nhưng cũng rất biết kiềm chế trong tâm tính của nhiều người.

Về hình thức, cà phê vỉa hè tất nhiên hiện diện ở những con phố có vỉa hè. Vì vậy, loại hình này chủ yếu phát triển ở thành phố lớn, tiêu biểu như Hà Nội, Sài Gòn, Nha Trang. Văn hóa cà phê vỉa hè thường được nuôi dưỡng ở nơi truyền thống và hiện đại hòa trộn, với những con người biết thưởng thức cà phê và trân trọng các giá trị chân thực, đẹp đẽ của đời sống.

Ngày nay, tuy chưa có nhà văn nào nâng cà phê nói chung và cà phê vỉa hè nói riêng thành một thứ "đạo" như nhà văn Nguyễn Tuân từng làm với trà, thức uống này có lẽ đã trở thành một nếp văn hóa trong tâm thức nhiều người Hà Nội. Muốn tìm cái "đạo" ấy, có thể bắt đầu từ cà phê vỉa hè.