Canh tác giảm phát thải, phục hồi sức khỏe đất và cây trồng

Để rễ lúa được “thở”

Nhiều năm qua, tập quán giữ nước ngập triền miên trên đồng ruộng tại Hải Phòng vô tình khiến bộ rễ cây lúa luôn bị tình trạng yếm khí kéo dài. Rễ bị nghẹt, thâm đen do ngộ độc hữu cơ, khả năng hút khoáng suy giảm khiến cây yếu ớt, dễ nhiễm các bệnh đạo ôn, khô vằn hay rầy nâu phá hại. Canh tác ngập nước liên tục kết hợp việc lạm dụng phân bón hóa học cũng khiến trồng trọt trở thành nguồn phát thải mê-tan (CH₄) lớn nhất trong nông nghiệp, chiếm tới 66,38% tổng phát thải toàn ngành.

Tại diễn đàn khuyến nông do Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng tổ chức cuối tháng 10/2026 vừa qua, các chuyên gia và nhà quản lý nhấn mạnh việc phục hồi sức khỏe cây trồng và cải tạo sức khỏe đất là yêu cầu tiên quyết để xây dựng nền nông nghiệp xanh, phát thải thấp.

TS Vũ Duy Hoàng (Học viện Nông nghiệp Việt Nam) cho biết, kỹ thuật tưới ngập - khô xen kẽ (AWD) không đơn thuần là giải pháp tiết kiệm nước mà là biện pháp trực tiếp kích hoạt sức khỏe bộ rễ.

Ngưỡng rút nước sâu cách mặt ruộng 15cm là mức an toàn giúp rễ lúa tiếp cận oxy từ khí trời. Khi đất được thông khí, rễ cây hô hấp thuận lợi, sinh nhiều rễ trắng, ăn sâu và bám chắc vào đất, chống đổ ngã rất tốt. Các giai đoạn nhạy cảm như quanh trỗ vẫn phải giữ đủ nước để hạt mẩy.

"AWD là phương thức quản lý nước có kiểm soát, hoàn toàn không phải để ruộng khô tùy ý hay làm cây lúa bị thiếu nước”, TS Vũ Duy Hoàng giải thích.

Tăng sức đề kháng từ đất và dinh dưỡng

Theo Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Hải Phòng, sức khỏe cây trồng phản chiếu trực tiếp độ phì và sự lành mạnh của đất. Việc lạm dụng đạm hóa học khiến lá lúa mềm, mỏng, thu hút sâu bệnh và buộc người dân lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật, làm suy thoái hệ vi sinh vật có ích.

Để giải quyết bài toán này, vụ mùa 2026, Chi cục đã triển khai mô hình canh tác lúa sử dụng phân bón đúng, hiệu quả cao, phát thải thấp trên quy mô 17 ha tại xã Tân An và Hồng Châu. Mô hình tập trung bón phân cân đối theo nhu cầu sinh lý của cây lúa, kết hợp tái sử dụng rơm rạ sau thu hoạch bằng chế phẩm sinh học thay vì đốt bỏ hoặc vùi tươi gây ngộ độc rễ.

Khi đất giàu mùn, rễ lúa khỏe, nhu cầu phun thuốc trừ sâu bệnh hóa học tự khắc giảm 20 - 30%. Chuyển đổi sang sản xuất xanh đòi hỏi ngành chuyên môn phải "cầm tay chỉ việc", hướng dẫn nông dân giảm phân vô cơ, tăng phân hữu cơ để củng cố sức khỏe nội sinh của cây trồng.

Ông Nguyễn Huy Liệu - Trưởng phòng Kinh tế xã Quyết Thắng cho biết, mô hình AWD đã được triển khai trên diện tích 211,87 ha nếp cái hoa vàng qua 3 vụ. Nhờ đất thông thoáng, rễ hấp thụ dinh dưỡng tốt, lúa ít bị đạo ôn cổ bông và rầy gây hại, năng suất duy trì ổn định 52 tạ/ha. Hạt gạo thơm dẻo, giữ trọn chất lượng đặc sản, củng cố vững chắc chứng nhận OCOP 3 sao và 4 sao của địa phương.

“Chuẩn hóa quy trình chăm sóc và bảo vệ sức khỏe cây trồng chính là điều kiện cốt lõi để cấp mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc minh bạch. Khi cây lúa đồng đều, chất lượng hạt gạo đạt chuẩn an toàn, doanh nghiệp mới sẵn sàng ký kết hợp đồng liên kết bao tiêu lâu dài, chấm dứt tình trạng được mùa mất giá hay đứt gãy chuỗi cung ứng”, ông Liệu cho hay.

Chăm sóc sức khỏe cây trồng trong giai đoạn mới không dừng lại ở việc đối phó sâu bệnh bằng thuốc bảo vệ thực vật. Việc kết hợp đồng bộ giữa điều tiết nước khoa học, bón phân cân đối và nuôi dưỡng nền đất giàu hữu cơ đang mở ra hướng đi bền vững cho nông nghiệp Hải Phòng, vừa giúp nông dân giảm chi phí, tăng năng suất, vừa hiện thực hóa mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính của quốc gia.

Theo bà Lương Thị Kiểm, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng, nhiều thập kỷ thâm canh và lạm dụng phân bón hóa học đã khiến đất đai rơi vào trạng thái “mỏi mệt”, chai cứng, làm mất cân bằng hệ vi sinh vật có ích. Hậu quả là bộ rễ cây trồng bị nghẹt, suy giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng và mất đi sức đề kháng tự nhiên, buộc người dân phải phun nhiều thuốc bảo vệ thực vật.

“Muốn cây khỏe và nông sản vươn xa, dứt khoát phải chữa bệnh từ gốc, đó là phục hồi sức khỏe của đất”, bà Kiểm nhấn mạnh. Thay vì bón phân tùy tiện theo thói quen, ngành nông nghiệp Hải Phòng đang triển khai chương trình “khám sức khỏe đất” diện rộng để phân tích chính xác độ phì, độ chua và nguy cơ thoái hóa, ngập mặn ở từng vùng sinh thái.

Từ kết quả đó, ngành nông nghiệp hướng dẫn nông dân kê đúng “đơn thuốc” dinh dưỡng cho từng xứ đồng, đồng thời hỗ trợ kinh phí giúp người dân cải tạo đồng ruộng. Việc cắt giảm phân vô cơ, tăng cường bổ sung mùn hữu cơ và vi sinh bản địa giúp đất tơi xốp trở lại, tạo môi trường lý tưởng để nuôi dưỡng bộ rễ khỏe, giúp cây tự kháng sâu bệnh và phát triển bền vững.

Thống kê, theo dõi qua 3 vụ (vụ xuân 2025, mùa 2025 và xuân 2026) trên diện tích hơn 7.328 ha tại Hải Phòng của nhóm nghiên cứu cho thấy, bên cạnh việc giảm phát thải trung bình 4,44 tấn CO₂e/ha/vụ, năng suất lúa không hề suy giảm mà còn có xu hướng tăng nhẹ nhờ cây lúa đanh dảnh, cứng cây và ít sâu bệnh.