Mở rộng diện tích canh tác lúa thân thiện môi trường

Thay đổi tập quán, trả lại độ phì cho đất

Trong sản xuất lúa, rơm rạ sau thu hoạch thường được xem là phụ phẩm cần xử lý nhanh để chuẩn bị cho vụ tiếp theo. Không ít nơi, người dân lựa chọn đốt rơm ngay tại ruộng. Cách làm này tuy thuận tiện, ít tốn công nhưng lại gây khói bụi, ảnh hưởng đến sức khỏe, an toàn giao thông và làm phát sinh khí thải gây ô nhiễm môi trường. Trong khi đó, việc vùi rơm rạ không đúng kỹ thuật có thể làm tăng nguy cơ ngộ độc hữu cơ, ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng của cây lúa.

Từ yêu cầu thay đổi phương thức sản xuất, hướng tới nền nông nghiệp tiết kiệm tài nguyên và giảm tác động đến môi trường, Bắc Ninh đang đẩy mạnh tuyên truyền, vận động nông dân áp dụng các giải pháp canh tác lúa thân thiện với môi trường. Trọng tâm không chỉ là thay đổi cách xử lý rơm rạ sau thu hoạch mà còn từng bước điều chỉnh việc sử dụng phân bón, nước tưới và thuốc bảo vệ thực vật, hướng tới sản xuất hiệu quả, bền vững hơn.

Đây cũng là hướng đi góp phần giảm phát thải trong sản xuất nông nghiệp, cùng cả nước thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.

Năm 2026, trên địa bàn thành phố Bắc Ninh, chương trình đã tổ chức 31 lớp tập huấn tại 24 xã, phường, thu hút hơn 4.600 lượt hội viên nông dân tham gia. Nội dung tập huấn tập trung vào hướng dẫn sử dụng chế phẩm sinh học xử lý rơm rạ, kỹ thuật bón phân hữu cơ vi sinh, điều tiết nước theo phương pháp nông - lộ - phơi và những lưu ý trong quá trình chăm sóc lúa.

Các buổi tập huấn kết hợp hướng dẫn thực hành ngay trên đồng ruộng. Thông qua đó, nông dân được trực tiếp quan sát, thực hiện các thao tác kỹ thuật, hiểu rõ hơn quá trình phân hủy rơm rạ và tác động của việc sử dụng chế phẩm sinh học đối với đất, cây trồng. Sau tập huấn, 100% hội viên tham gia tự nguyện ký cam kết áp dụng quy trình canh tác, trong đó chú trọng không đốt rơm rạ và sử dụng chế phẩm sinh học để xử lý phụ phẩm sau thu hoạch.

Từ hoạt động tuyên truyền, vận động, năm 2026, thành phố đã triển khai 24 mô hình tại 24 xã, phường, với tổng diện tích 760 ha, thu hút 4.063 hộ nông dân tham gia. Các hộ được hỗ trợ 70% kinh phí phân bón hữu cơ vi sinh BIO CROMIX và chế phẩm TENABIO 5D từ ngân sách Nhà nước. Đây là nguồn lực ban đầu giúp người dân tiếp cận phương thức canh tác mới, đồng thời giảm bớt chi phí khi chuyển đổi quy trình sản xuất.

Các mô hình tập trung áp dụng ba nhóm kỹ thuật chính: sử dụng 50% lượng phân hữu cơ vi sinh để bón lót; điều tiết nước theo phương pháp nông - lộ - phơi; xử lý và sử dụng rơm rạ đúng cách bằng chế phẩm sinh học. Trong quá trình thực hiện, cán bộ kỹ thuật thường xuyên theo dõi, hướng dẫn để nông dân áp dụng đúng quy trình, hạn chế những sai sót có thể ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của cây lúa.

Giảm chi phí đầu vào, nâng hiệu quả sản xuất

Kết quả đánh giá tại 24 mô hình, tỷ lệ hạt chắc trên bông và số bông hữu hiệu trên khóm đều tăng; năng suất lúa cao hơn khoảng 8-10% so với ruộng canh tác truyền thống. Cây lúa sinh trưởng khỏe, cứng cây, khả năng chống đổ tốt hơn, góp phần giảm thiệt hại trong quá trình chăm sóc và thu hoạch.

Ông Nguyễn Hoàng Trung, Chủ tịch Hội Nông dân thành phố Bắc Ninh cho biết, một trong những kết quả đáng chú ý là giảm chi phí vật tư đầu vào. Khi áp dụng quy trình canh tác thân thiện với môi trường, lượng giống gieo sạ giảm từ 1,5-2 kg/sào xuống còn khoảng 1 kg/sào. Lượng phân bón hóa học giảm từ 20-30%; số lần sử dụng thuốc bảo vệ thực vật giảm khoảng 50%, từ 3-4 lần phun trong một vụ xuống còn 1-2 lần, thậm chí có ruộng không phải phun thuốc. Lượng nước tưới cũng giảm khoảng 30% so với phương thức sản xuất truyền thống.

Việc giảm lượng giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nước tưới giúp nông dân tiết kiệm chi phí, đồng thời hạn chế những tác động không mong muốn từ việc sử dụng vật tư quá mức. Khi năng suất tại các mô hình được đánh giá tăng 8-10%, hiệu quả sản xuất có thêm cơ sở để cải thiện.

Theo Quyết định số 1563/QĐ-UBND ngày 30/9/2024 của Chủ tịch UBND tỉnh, Đề án “Tuyên truyền, vận động nông dân áp dụng canh tác lúa thân thiện với môi trường giai đoạn 2025-2030” được phê duyệt triển khai trên địa bàn tỉnh Bắc Giang trước đây, với quy mô 3.000 ha, trên tổng diện tích gieo cấy lúa 92.962 ha.

Sau khi hợp nhất, thành phố Bắc Ninh mới có tổng diện tích gieo cấy hai vụ đạt 146.491 ha. Quy mô sản xuất lớn hơn đặt ra yêu cầu mở rộng phạm vi tuyên truyền, chuyển giao kỹ thuật và tổ chức các mô hình canh tác thân thiện với môi trường. Trên cơ sở đó, Hội Nông dân thành phố đề xuất điều chỉnh quy mô diện tích thực hiện Đề án từ 3.000 ha lên 5.000 ha; đồng thời tăng số lớp đào tạo, tập huấn, chuyển giao khoa học kỹ thuật từ 20 lớp lên 100 lớp/năm.

Việc điều chỉnh này nhằm đưa quy trình canh tác thân thiện với môi trường đến nhiều địa bàn và hộ sản xuất hơn, tạo điều kiện để nông dân tiếp cận kiến thức, kỹ thuật mới. Nếu được triển khai đồng bộ, việc mở rộng diện tích sẽ góp phần nhân rộng những cách làm hiệu quả từ các mô hình đã thực hiện, đồng thời tạo sự chuyển biến rộng hơn trong nhận thức và thói quen sản xuất.

Với kết quả bước đầu trên 760 ha, Đề án đang tạo nền tảng để tiếp tục vận động nông dân chuyển dần từ phương thức canh tác dựa nhiều vào vật tư hóa học sang sản xuất tiết kiệm, thân thiện với môi trường. Việc đề xuất nâng quy mô lên 5.000 ha và tăng số lớp tập huấn lên 100 lớp mỗi năm cho thấy định hướng mở rộng cách làm này trên phạm vi toàn thành phố. Mục tiêu không chỉ là nâng năng suất, giảm chi phí trước mắt mà còn cải thiện chất lượng đất, bảo vệ môi trường đồng ruộng và xây dựng nền sản xuất lúa bền vững trong dài hạn.