Chỉ đạo của Chính phủ: Nhìn từ bài học ‘nóng’ sầu riêng

Chính phủ yêu cầu các địa phương siết diện tích vùng trồng, khuyến cáo người dân thận trọng khi sản xuất, đồng thời quy trách nhiệm cho cơ quan quản lý để xảy ra tình trạng ách tắc trong cấp mã số hay kiểm nghiệm làm ảnh hưởng đến xuất khẩu.

Chiều ngày 10/8/2026, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đã chủ trì cuộc họp về tình hình thực hiện Nghị quyết số 36/2026/NQ-CP (ban hành ngày 31/7/2026) về đơn giản hóa thủ tục hành chính đối với mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói, gắn liền với bài toán tiêu thụ và xuất khẩu sầu riêng.

** Sầu riêng làm**** “nóng”**

Tại cuộc họp này, trước bức tranh xuất khẩu đang tăng trưởng mạnh (7 tháng đầu năm 2026 đạt 493.000 tấn, kim ngạch 950,7 triệu USD, hướng tới mục tiêu trên 4 tỷ USD cả năm), Phó Thủ tướng đã đưa ra những yêu cầu và cảnh báo mang tính chiến lược.

Theo đó, Phó thủ tướng đề nghị ngành nông nghiệp phải rà soát, quản lý chặt chẽ diện tích, tăng cường khuyến cáo thông tin đầy đủ cho người dân. Bởi trong thời gian qua, sầu riêng chính là trung tâm điểm của câu chuyện sản xuất, kiểm định và xuất khẩu, với ngổn ngang ách tắc.

Tuyệt đối không để xảy ra tình trạng người dân đua nha mở rộng diện tích sầu riêng, dẫn đến dư thừa sản phẩm trong tương lai, gây sụp đổ giá trị và tổn hại trực tiếp đến thu nhập của người nông dân.

Ông cũng yêu cầu Bộ Công an xử lý nghiêm các hành vi mua bán, cho thuê, làm giả, gian lận mã số vùng trồng. Đồng thời, Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố chịu trách nhiệm trực tiếp nếu để xảy ra tình trạng ách tắc trong cấp mã số hay kiểm nghiệm làm ảnh hưởng đến xuất khẩu.

Bức tranh thực tế: Năng lực thị trường, hạ tầng và bài toán kiểm định

Dù chủ trương của Chính phủ rất quyết liệt, nhưng khi đối chiếu với các con số và thực tế vận hành, chuyện này gặp phải không ít khó khăn.

Trong tổng diện tích cả nước ước đạt khoảng 200.000 ha năm 2026 (tăng gấp đôi so với quy hoạch trước đây chỉ khoảng 100.000 ha), diện tích cho sản phẩm là 129.500 ha, sản lượng dự kiến 2,08 triệu tấn.

Riêng trong 5 tháng cuối năm 2026, cả nước còn khoảng 1,3 triệu tấn, tập trung dày đặc tại Tây Nguyên từ tháng 8 đến tháng 10 (Đắk Lắk khoảng 500.000 tấn, Lâm Đồng 300.000 tấn, Gia Lai 58.000 tấn). Sản lượng dồn ứ trong thời gian ngắn đặt áp lực cực lớn lên khâu thu hoạch, kiểm nghiệm, sơ chế và logistics.

Về cơ sở vật chất, cả nước hiện có 50 phòng kiểm nghiệm được Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) chấp thuận (gồm 47 phòng kiểm Cadimi và 39 phòng kiểm Vàng O), tổng công suất đạt khoảng 13.000 mẫu/ngày đối với Cadimi và 10.000 mẫu/ngày đối với Vàng O. Về lý thuyết, hệ thống này đáp ứng nhu cầu cao điểm khoảng 800–900 lô hàng/ngày.

Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở việc thiếu phòng lab mà nằm ở cách thức vận hành. Do đó, Bộ NN -MT đang chủ trương chuyển hướng sang kiểm nghiệm tại vườn và cơ sở đóng gói nhằm chủ động kiểm soát chất lượng từ gốc, giảm tải áp lực dồn ứ ở cửa khẩu.

** **** Động lực từ thị trường mới và các rào cản pháp lý**

Tháng 7/2026, Ấn Độ chính thức cho phép nhập khẩu sầu riêng tươi của Việt Nam. Đồng thời, các cơ quan chức năng đang tích cực đàm phán với Australia, New Zealand, GACC (để thống nhất tiêu chuẩn kiểm nghiệm và công nhận lẫn nhau) và hướng tới mở rộng sang Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, UAE...

Thế nhưng, hiện có hơn 1.100 mã số vùng trồng vẫn đang chờ phía Trung Quốc phê duyệt. Trong khi đó diện tích tăng nhanh nhưng liên kết chuỗi lỏng lẻo, công nghệ bảo quản, chế biến sâu còn hạn chế, xuất khẩu vẫn phụ thuộc quá nhiều vào quả tươi.

Khi đặt các nhiệm vụ trọng tâm mà Phó Thủ tướng giao phó (kiểm soát quy hoạch, nâng cao chất lượng, phát triển hạ tầng logistics, mở rộng thị trường) lên bàn cân thực tế, thì ba khoảng trống lớn hiện ra.

Chính quyền cấp cơ sở không có đủ bản đồ quy hoạch chi tiết đến từng thửa đất để ngăn chặn người dân tự phát chuyển đổi. Luật Đất đai bảo vệ quyền tự do chuyển đổi cây trồng, khiến chính quyền không thể dùng mệnh lệnh hành chính đơn thuần để cấm đoán, mà chỉ có thể trông chờ vào công cụ mã số vùng trồng - vốn dễ bị ách tắc nếu thủ tục hành chính chậm trễ.

Kho lạnh, trung tâm bảo quản và nhà máy chế biến sâu chưa tương xứng với sản lượng hàng triệu tấn. Khi vào cao điểm vụ mùa ở Tây Nguyên, quả chín không thể để lâu, đẩy nông dân vào thế yếu trước bài toán "được mùa mất giá".

Dù yêu cầu doanh nghiệp xuất khẩu phải nâng cao trách nhiệm, gắn bó, chia sẻ rủi ro và hỗ trợ người dân xây dựng thương hiệu quốc gia, thực tế thị trường lại hay xảy ra tình trạng "bẻ kèo" hai chiều giữa nông dân và doanh nghiệp. Thêm vào đó, nguồn vốn tín dụng dài hạn để chuyển đổi canh tác chuẩn VietGAP, GlobalGAP vẫn là rào cản lớn đối với nông dân sản xuất nhỏ lẻ.

Bài học nằm ở thực tiễn

Từ toàn bộ bức tranh thực tiễn và bài học đắt giá của ngành sầu riêng, vấn đề cốt lõi cần giải quyết không chỉ là những lời kêu gọi hành chính.

Nhà nước không thể yêu cầu nông dân ngừng mở rộng diện tích làm giàu nếu thiếu đi các giải pháp tài chính thiết thực, các mô hình cây trồng thay thế hiệu quả hoặc hệ thống bao tiêu bền vững.

Chính phủ phải gắn chặt trách nhiệm thực thi của người đứng đầu địa phương. Đưa chế tài xử lý trách nhiệm của Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố vào thực tế nghiêm ngặt để triệt tiêu tình trạng ách tắc hành chính trong cấp mã số vùng trồng và kiểm nghiệm.

Đi cùng đó, là nâng cấp toàn diện hạ tầng và chuỗi giá trị. Biến bài học kiểm nghiệm tại vườn, minh bạch hóa mã số vùng trồng và đẩy mạnh chế biến sâu thành nền tảng sống còn để ngành sầu riêng (và các nông sản tỷ USD khác) đứng vững trước các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường toàn cầu.