Chủ động điều tiết và sử dụng hiệu quả nguồn nước ứng phó El Nino

Chủ động tích trữ nguồn nước

Trước nguy cơ El Nino làm gia tăng hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn trong mùa khô 2026-2027, Cà Mau đang chủ động xây dựng phương án điều tiết nguồn nước theo hướng tích trữ sớm, phân phối hợp lý và sử dụng tiết kiệm. Mục tiêu là tận dụng tối đa lượng nước ngọt còn lại sau mùa mưa, đồng thời linh hoạt điều hòa mặn - ngọt phù hợp đặc điểm sản xuất của từng tiểu vùng.

Theo Trung tâm Quản lý, khai thác công trình thủy lợi Cà Mau, việc điều tiết nước không chỉ nhằm đối phó với một thời điểm hạn hán hoặc xâm nhập mặn cụ thể, mà được triển khai xuyên suốt từ cuối mùa mưa đến hết mùa khô. Nguồn nước được tính toán trên cơ sở diễn biến thời tiết, thủy văn, thủy triều, lịch thời vụ và nhu cầu thực tế của sản xuất.

Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu của Luật Tài nguyên nước năm 2023 về điều hòa, phân phối tài nguyên nước. Theo Điều 35, việc điều hòa, phân phối phải căn cứ vào quy hoạch, kịch bản nguồn nước, hiện trạng, nhu cầu và hạn ngạch khai thác tài nguyên nước, có tính đến tác động của biến đổi khí hậu. Khi xảy ra hạn hán, thiếu nước, nguồn nước cho sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu của người dân phải được ưu tiên.

Ông Nguyễn Minh Hạnh, Giám đốc Trung tâm Quản lý, khai thác công trình thủy lợi Cà Mau cho biết, trong điều kiện El Nino có khả năng làm giảm lượng mưa, nguồn nước ngọt cần được xem như nguồn dự trữ chiến lược. Vì vậy, yêu cầu quan trọng là giữ được nước ngay từ cuối mùa mưa, hạn chế thất thoát và điều hòa hợp lý giữa các vùng.

Đối với khu vực Bắc Quốc lộ 1A, đây là vùng có sự đan xen giữa sản xuất lúa, lúa - tôm và nuôi trồng thủy sản. Sau khi kết thúc cao điểm mùa mưa, tỉnh dự kiến từng bước tích trữ nước ngọt trên hệ thống kênh, rạch, duy trì mực nước phù hợp để tạo nguồn phục vụ sản xuất trong những tháng khô hạn.

Ở vùng ngọt ổn định, yêu cầu đặt ra là bảo vệ nguồn nước phục vụ đời sống dân sinh và sản xuất. Trường hợp hạn hán, thiếu nước xảy ra, việc điều hòa, phân phối phải thực hiện theo thứ tự ưu tiên theo quy định, trong đó bảo đảm nước cho sinh hoạt.

Tuy nhiên, đặc thù của Cà Mau là nhiều khu vực vừa cần giữ nước ngọt, vừa có nhu cầu nước mặn phục vụ nuôi tôm. Vì vậy, bài toán điều tiết không thể thực hiện theo một chế độ chung cho toàn vùng. Tại những khu vực đã chuyển đổi sang nuôi trồng thủy sản, nước mặn sẽ được lấy vào khi chất lượng nguồn nước và thủy triều thuận lợi. Việc lấy nước được kiểm soát để không làm ảnh hưởng vùng ngọt phía trong. Người nuôi được khuyến cáo chủ động chuẩn bị ao lắng, đầm, vuông và bơm trữ nước vào những thời điểm thích hợp, tạo nguồn dự phòng cho những giai đoạn không thể lấy nước trực tiếp từ bên ngoài.

Cách làm này giúp giảm áp lực lên hệ thống thủy lợi trong cao điểm mùa khô. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng lấy nước từng ngày, các hộ sản xuất chủ động hình thành “kho nước” ngay tại cơ sở, qua đó hạn chế rủi ro khi nguồn nước thay đổi đột ngột.

Tại các Tiểu vùng 6 và 7 Bắc Cà Mau, yêu cầu trọng tâm cũng là tận dụng tối đa lượng nước mưa còn lại, giữ nước trong hệ thống kênh nội đồng ở mức hợp lý. Khi xảy ra mưa lớn, nước được tiêu thoát để tránh ngập úng; khi bước vào mùa khô, nguồn nước được giữ lại phục vụ sản xuất.

Linh hoạt phân phối nguồn nước

Nếu tích trữ là bước chuẩn bị, thì phân phối hợp lý nguồn nước sẽ quyết định hiệu quả ứng phó khi hạn hán, thiếu nước thực sự xảy ra. Cà Mau có không gian sản xuất đa dạng, từ vùng chuyên lúa, lúa - tôm đến vùng nuôi thủy sản nước mặn, lợ. Vì vậy, phương án điều tiết được xây dựng theo từng tiểu vùng thay vì phân phối nguồn nước đồng đều. Mỗi khu vực được xác định nhu cầu nước, thời điểm sử dụng và mức độ ưu tiên khác nhau.

Tại vùng Nam Quốc lộ 1A, nơi nuôi trồng thủy sản chiếm diện tích lớn, việc điều tiết tập trung bảo đảm nguồn nước có chất lượng phù hợp cho ao, vuông nuôi tôm, đồng thời chủ động phòng ngừa triều cường gây ngập. Người dân được khuyến cáo theo dõi chặt độ mặn và chất lượng nước trước khi lấy vào khu vực sản xuất, tránh những thời điểm nguồn nước bên ngoài bị xáo trộn hoặc chịu ảnh hưởng của quá trình tiêu thoát nước từ vùng khác.

Đối với khu vực sản xuất một vụ lúa trên đất nuôi tôm, yêu cầu được đặt ra là giữ đủ nước ngọt trong giai đoạn cây lúa sinh trưởng, sau đó từng bước chuyển sang môi trường nước phù hợp cho vụ nuôi thủy sản. Việc chuyển đổi trạng thái nguồn nước phải được thực hiện có kiểm soát, tránh gây sốc cho môi trường sản xuất và hạn chế ảnh hưởng giữa các vùng liền kề.

Ở vùng ngọt ổn định, ưu tiên hàng đầu là bảo vệ nguồn nước phục vụ sản xuất lúa và đời sống dân sinh. Khi mùa khô bước vào cao điểm, nếu lượng nước từ thượng nguồn giảm và độ mặn có xu hướng tăng, việc phân phối nước sẽ được điều chỉnh theo hướng ưu tiên những khu vực có nguy cơ thiếu nước nghiêm trọng, đồng thời hạn chế sử dụng nước không cần thiết.

Theo ông Nguyễn Minh Hạnh, để ứng phó hiệu quả với El Nino, bên cạnh các công trình hiện có, cần tăng khả năng chủ động điều tiết trên toàn hệ thống. Những vị trí có nguy cơ trở thành đường dẫn mặn vào vùng ngọt phải được kiểm soát chặt, trong khi những khu vực có khả năng trữ nước cần được khai thác tối đa.

Một trong những khu vực được đặc biệt quan tâm là tuyến Quản Lộ - Phụng Hiệp, nơi liên quan trực tiếp đến việc điều hòa nguồn nước giữa Cà Mau và khu vực lân cận. Khi nguồn nước ngọt suy giảm, nguy cơ mặn xâm nhập sâu sẽ tăng. Vì vậy, Cà Mau đề xuất tăng cường các giải pháp hỗ trợ kiểm soát mặn, kể cả nghiên cứu bố trí thiết bị bơm di động và các công trình tạm tại những vị trí cần thiết.

Điều quan trọng hơn là sự phối hợp liên vùng. Nguồn nước không dừng lại ở địa giới hành chính, nên việc điều tiết của một địa phương có thể tác động trực tiếp đến khu vực khác. Cà Mau xác định cần duy trì phối hợp chặt chẽ với TP Cần Thơ, tỉnh An Giang và Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi Miền Nam trong chia sẻ thông tin nguồn nước, kiểm soát mặn - ngọt và thống nhất phương án vận hành hệ thống.

Cùng với giải pháp công trình, Cà Mau đặc biệt coi trọng việc thông tin sớm đến người dân. Lịch lấy nước, tình hình độ mặn, khả năng thiếu nước và thời điểm phù hợp để bơm trữ phải được cập nhật đến từng vùng sản xuất. Khi người dân biết trước diễn biến nguồn nước, họ có thể điều chỉnh lịch thời vụ, chủ động trữ nước và giảm phụ thuộc vào nguồn cấp tức thời.

Trong suốt mùa khô, các yếu tố thời tiết, thủy văn, thủy triều, độ mặn và tình hình sản xuất sẽ được theo dõi liên tục. Khi El Nino diễn biến mạnh hơn dự báo hoặc nguồn nước thay đổi bất thường, phương án phân phối sẽ được điều chỉnh kịp thời, ưu tiên bảo đảm an toàn cho sản xuất và đời sống người dân theo quy định của Luật Tài nguyên nước.