Chủ động trước thiên tai: [Bài 3] Ngành nông nghiệp không thể đứng sau

Nông nghiệp ở “tâm bão”

Những cơn mưa trái mùa, đợt nắng nóng kéo dài hay triều cường vượt đỉnh không còn là hiện tượng bất thường, hiếm gặp. Chúng đang dần trở thành “bình thường mới” tại TP.HCM.

Trong năm 2025, TP.HCM ghi nhận hàng loạt hiện tượng khí hậu cực đoan: nắng nóng kéo dài, mưa lớn bất thường, triều cường vượt mức báo động, xâm nhập mặn sâu vào nội địa. Những yếu tố này không chỉ gây ngập úng đô thị mà còn tác động trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, vốn là lĩnh vực được xác định chịu ảnh hưởng nặng nề nhất trong các ngành kinh tế.

Nhiều đợt triều cường vượt báo động III đã gây thiệt hại đáng kể, tổng giá trị ước tính gần 18 tỷ đồng. Tuy nhiên, những thiệt hại hữu hình đó mới chỉ là phần nổi. Những mất mát vô hình như suy giảm năng suất, chi phí tăng cao, rủi ro sinh kế… mới là áp lực âm ỉ đè lên người nông dân.

Mưa trái mùa cũng xuất hiện dày đặc hơn. Đầu năm 2025 và 2026, mưa trái mùa xuất hiện dày đặc trên địa bàn TP.HCM khiến diêm dân mất trắng vụ thu hoạch quan trọng nhất năm, ước tính thiệt hại khoảng 10.457 tấn, với tổng thiệt hại hơn 13,5 tỉ đồng.

Trong khi đô thị có thể “chống đỡ” bằng hạ tầng, thì nông nghiệp đang cho thấy dễ bị tổn thương hơn rất nhiều. Một trận mưa lớn không chỉ gây ngập ruộng, mà còn kéo theo dịch bệnh, phá vỡ chu kỳ sinh trưởng, làm mất trắng cả vụ mùa.

Ở vùng ven như Củ Chi, Hóc Môn hay Nhà Bè, những cánh đồng từng “quen mùa quen vụ” nay phải đối mặt với sự đảo lộn. Lúa gặp hạn mặn, rau màu bị ngập úng, cây cảnh - đặc biệt là mai vàng - nhiều lần chìm trong nước khi triều cường dâng cao. Những tác động tiêu cực ấy đang lặp lại theo chu kỳ, ngày càng dày hơn.

Theo ông Nguyễn Xuân Hoàng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, trong năm 2025 mưa lớn, giông, lốc đã làm hư hỏng 11 nhà màng trồng dưa lưới, hơn 164 ha lúa, hơn 21 ha hoa màu, hơn 15 ha cây lâu năm, 35 ha ao cá, 8.426 gia cầm - gà, vịt và 24 con heo.

“TP.HCM nằm ở vùng hạ du sông Sài Gòn - Đồng Nai, địa hình thấp, hệ thống kênh rạch dày đặc, chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ bán nhật triều. Khi biến đổi khí hậu làm gia tăng mưa cực đoan và nước biển dâng, nguy cơ ngập úng và sạt lở ngày càng mở rộng cả về phạm vi lẫn cường độ”, ông Hoàng cho hay.

Tái cấu trúc để thích ứng

Trước áp lực ngày càng lớn, TP.HCM đã bắt đầu một quá trình chuyển đổi rõ nét trong nông nghiệp: tái cấu trúc toàn diện để thích ứng với thiên tai.

Thay đổi tập quán canh tác là một trong những hướng đi quan trọng được ngành nông nghiệp TP.HCM chú trọng. Các mô hình như “1 phải 5 giảm”, “3 giảm 3 tăng” được áp dụng nhằm tiết kiệm nước, giảm phân bón, hạn chế thuốc bảo vệ thực vật và thích ứng tốt hơn với điều kiện khí hậu biến đổi. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn là bước chuyển từ sản xuất truyền thống sang sản xuất thông minh hơn.

Song song đó là chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Những diện tích lúa kém hiệu quả dần được thay thế bằng cây trồng có giá trị cao hơn và phù hợp hơn với điều kiện mới. Việc này giúp nông dân giảm rủi ro trước hạn hán, ngập úng và xâm nhập mặn, đồng thời nâng cao thu nhập.

Trong chăn nuôi, ông Võ Thành Giàu, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM cũng cho biết, xu hướng chuyển từ nhỏ lẻ sang trang trại tập trung, ứng dụng công nghệ cao cũng đang được đẩy mạnh. Các mô hình chuồng trại khép kín, kiểm soát nhiệt độ, xử lý chất thải không chỉ giảm phát thải mà còn giúp vật nuôi thích nghi tốt hơn với thời tiết cực đoan.

“Nông nghiệp công nghệ cao đang trở thành ‘tấm khiên’ quan trọng. Với tỷ trọng khoảng 45% giá trị sản xuất, các mô hình nhà màng, thủy canh, cảm biến môi trường, tưới tiết kiệm… đang giúp giảm phụ thuộc vào thời tiết. Đây là hướng đi không thể đảo ngược trong bối cảnh thiên tai ngày càng khó lường”, ông Giàu cho hay.

Thực tế cho thấy, công nghệ không chỉ giúp “né” thiên tai, mà còn giúp nông nghiệp chủ động hơn. Khi có dữ liệu về thời tiết, độ ẩm, chất lượng nước, người nông dân có thể điều chỉnh sản xuất theo thời gian thực, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào kinh nghiệm.

Ngoài ra, hệ thống thủy lợi và quan trắc cũng được tăng cường. Việc theo dõi xâm nhập mặn, chất lượng nước, dự báo thời tiết giúp giảm thiểu thiệt hại và hỗ trợ ra quyết định sản xuất. Nhờ đó, trong mùa khô năm 2025, TP.HCM cơ bản không ghi nhận thiệt hại nghiêm trọng do hạn mặn.

“Nông nghiệp phải ở tuyến đầu”

Một thực tế cần nhìn nhận: lâu nay, nông nghiệp thường được xem là lĩnh vực “chịu trận” trước thiên tai, thay vì là lực lượng chủ động ứng phó. Nhưng trong bối cảnh biến đổi khí hậu, cách tiếp cận này không còn phù hợp. Nông nghiệp cần được đặt ở vị trí trung tâm trong chiến lược thích ứng. Không chỉ là đối tượng bị tác động, mà phải trở thành một phần của giải pháp.

Ông Bùi Minh Thạnh, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM yêu cầu ngành nông nghiệp thành phố, cần thay đổi tư duy từ “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp”. Điều này đồng nghĩa với việc tối ưu giá trị trên một đơn vị đất, giảm rủi ro, đa dạng hóa nguồn thu. Khi không còn phụ thuộc vào một loại cây trồng hay một vụ mùa, người nông dân sẽ linh hoạt hơn trước thiên tai.

“Nông nghiệp TP.HCM cần xây dựng hệ sinh thái nông nghiệp bền vững, gắn với kinh tế tuần hoàn. Việc tái sử dụng phụ phẩm, giảm phát thải, tiết kiệm tài nguyên không chỉ giúp giảm chi phí mà còn tăng khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu. Nông nghiệp phải ở tuyến đầu, tiên phong chuyển đổi”, ông Thạnh nêu.

Một yếu tố quan trọng khác là liên kết vùng. TP.HCM không thể “đứng một mình” trong câu chuyện thích ứng. Với vai trò trung tâm kinh tế, thành phố cần kết nối với Đồng bằng sông Cửu Long - khu vực chịu tác động nặng nề nhất của biến đổi khí hậu để xây dựng chuỗi giá trị nông sản bền vững.

Yếu tố con người vẫn là then chốt. Những chương trình nâng cao nhận thức cộng đồng, đào tạo kỹ năng thích ứng, chuyển giao công nghệ sẽ quyết định sự thành công của quá trình chuyển đổi. Bởi dù công nghệ có hiện đại đến đâu, nếu người nông dân không thay đổi, mọi giải pháp sẽ khó phát huy hiệu quả.

Thiên tai đang “vẽ” lại bản đồ phát triển, buộc các ngành kinh tế phải thích ứng. Với nông nghiệp, thách thức này càng rõ ràng hơn khi mọi biến động của tự nhiên đều tác động trực tiếp. Nếu biết tận dụng, nông nghiệp không chỉ “sống sót” mà còn có thể tái sinh mạnh mẽ, trở thành trụ cột của một nền kinh tế xanh, bền vững.