Cô Tô ký sự: [Bài 3] Anh nông dân có công phổ biến tùng la hán

Gợi ý của Bộ trưởng

Con đường nhỏ đưa tôi đến với những thảm lúa vàng cuối cùng của hòn đảo du lịch rồi tới ngôi nhà cũ nằm trên một triền đồi xanh ngát tùng la hán. Vợ con bán hàng và ở lại luôn trong cái quán cách đó vài cây số, chỉ còn mình anh sống với khu vườn trồng toàn loài cây đặc hữu của Cô Tô này.

“Cũng bởi tôi có nhiều đất quá nên thời thanh niên không thể lấy được vợ ở đảo vì cô nào cũng sợ làm nông vất vả nên cuối cùng phải lấy vợ nơi khác đấy”, anh Nguyễn Văn Vừa giải thích với tôi nguyên nhân chuyện mình lấy vợ ở xa như vậy.

Sau khi lập gia đình anh chí thú với việc trồng và chăm sóc đồi cây ăn quả các loại như vải, nhãn, xoài, hồng xiêm, mít, bưởi… mặc cho cơn sốt tùng la hán khuấy đảo Cô Tô suốt từ cuối những năm 90 đến đầu những năm 2000. Trước đó, tùng la hán phải nhập khẩu từ Nhật, Đài Loan, Trung Quốc về với giá cả trăm triệu đồng, thậm chí cả tỷ đồng mỗi gốc và chúng được giới chơi cây cảnh trong nước ưa chuộng, xếp hạng trên cả tứ quý sanh - si - đa - đề.

Khi phát hiện được “mỏ vàng” là hàng vạn cây tùng la hán cả trăm năm tuổi, dáng thế uốn lượn tự nhiên mọc hoang ở Cô Tô thương lái Trung Quốc đã thuê những toán 10-15 người ở Hà Cối hay ở Móng Cái dong thuyền kéo đến. Họ thả neo hàng tuần, mang theo lương thực, thực phẩm đạp rừng băng núi kể cả những vách đá hay hốc đá cheo leo, mạo hiểm tính mạng mình để săn lùng tùng la hán. Hễ thấy cây nào là họ dóc hết lá cùng với cành nhỏ, đào gốc mang về thuyền, chất thành đống như những đống củi.

Trong quá trình đánh tùng la hán lâm tặc không ngần ngại chặt phá rừng để mở lối đi hay phát hết những cây xung quanh chỉ để lấy mỗi gốc mình ưng ý. Khi cơ quan chức năng vào cuộc, ngăn cản thì cơ bản rừng Cô Tô đã vắng bóng những cây tùng la hán cổ thụ. Thậm chí nhiều cây tùng non cũng bị đánh đi, di rời khỏi đảo.

PGS.TS Đặng Văn Đông, Viện Nghiên cứu rau quả, kể với tôi rằng, ông Nguyễn Xuân Cường, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn khi ấy trong một lần đến Cô Tô, thấy tình hình cây tùng la hán nơi đây có nguy cơ bị tuyệt chủng đã gợi ý cho lãnh đạo tỉnh Quảng Ninh cách bảo tồn, phát triển chúng.

Năm 2017, đoàn cán bộ của Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Hoa, Cây cảnh thuộc Viện Nghiên cứu Rau quả do ông Đông dẫn đầu đã cùng với các cán bộ của Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Quảng Ninh đi tàu ra Cô Tô, đảo Trần, đảo Thanh Lân để điều tra, thu thập thông tin sơ bộ về các loài tùng la hán. Năm 2018, nhiệm vụ điều tra, đánh giá thực trạng và nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật nhân giống tùng la hán tại Cô Tô chính thức được bắt đầu.

Các nhà khoa học đã định vị được sự phân bố của 36 cây tùng la hán cổ thụ có đường kính >5 cm tại đảo Cô Tô và Vườn Quốc gia Bái Tử Long bằng GPS. Tuy tuổi đời cao nhưng hầu hết chúng đều có dáng thế xấu, không lọt vào mắt của lâm tặc nên mới còn sót lại. Đồng thời các nhà khoa học cũng đã tiến hành các biện pháp nhân giống cây tùng la hán bằng hạt, giâm cành và chiết cành tại hai địa điểm này. Kết quả rất khả quan, thu được hơn 6.000 cây giống.

Chủ vườn hội đủ ba điều kiện

Bên cạnh điều tra, khảo sát, thử nghiệm các biện pháp kỹ thuật để ươm giống tùng la hán, các nhà khoa học còn điều tra, khảo sát các hộ dân trên đảo xem hộ nào có thể lập vườn ươm với quy mô lớn.

Tiêu chí đầu tiên là có đất rộng, tiêu chí thứ hai là có đam mê, tiêu chí thứ ba là có trình độ để sẵn sàng phối hợp với nhà khoa học cùng nghiên cứu. Bởi đây là đối tượng cây trồng mới nên phải tìm hiểu xem khi nhân giống cắt cành dài bao nhiêu là phù hợp, thời điểm cắt lúc nào là phù hợp, giá thể thế nào là phù hợp, sử dụng thuốc kích thích ra sao là phù hợp…

Anh Nguyễn Văn Vừa ở thôn Hải Tiến hội đủ cả ba điều kiện ấy nên trở thành hộ đầu tiên trên đảo làm nhà lưới để ươm tùng la hán với quy mô lớn. Khi cây giống đã cao lớn, cứng cáp anh mới chuyển từ nhà lưới ra khu đồi rộng 1,9 ha trồng xen với cây ăn quả. Chỉ cho tôi ba cây tùng la hán đầu dòng, có đeo biển tên với mã số QRcode anh giải thích, đó chính là những cây cổ thụ đánh từ rừng về làm nguồn ươm giống. Hiện có cây được người ta trả giá tới cả trăm triệu đồng nhưng anh vẫn nhất định không bán:

"Cô Tô có 3 loại tùng la hán lá dài, lá trung và lá nhỏ. Năm đầu tiên tôi ươm hơn 1 nghìn cây nhưng chỉ sống được vài trăm cây do không hiểu được đặc tính của nó là ưa ẩm nhưng không ưa úng nên đã tưới quá sũng nước. Năm thứ hai tôi ươm hơn 1 vạn cây. Năm thứ ba tôi ươm 3 vạn cây. Năm thứ tư tôi ươm 4 vạn cây. Khi giống còn hiếm tôi bán giá 80-100.000 đồng/cây, về sau thì bán giá 40-50.000 đồng/cây.

Thấy tôi ươm tùng quy mô lớn, bán được mấy năm sau có hơn 10 hộ nữa cũng tham gia. Nếu biết kỹ thuật thì cây tùng la hán cũng dễ như ươm cây keo thôi. Hai năm gần đây thấy số lượng cây giống đã quá lớn tôi mới tạm dừng việc ươm trong nhà lưới mà chỉ chăm sóc những cây đã trồng trên đồi. Ước tính tôi đang có khoảng 2.000 cây cao 3-4 m, giá mỗi cây như thế 3-5 triệu đồng. Còn cây nhỏ hơn số lượng nhiều không đếm được, phải tới hàng vạn. Bây giờ ở Cô Tô hộ nào có vườn đều trồng tùng la hán, rộng thì trồng hàng trăm cây, hẹp thì trồng vài ba cây”...

Từ thành công của nhiệm vụ điều tra, đánh giá thực trạng và nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật nhân giống tùng la hán tại Cô Tô, lãnh đạo địa phương đã nảy ra ý tưởng vận động các gia đình trên đảo hiến tùng la hán để hình thành công viên tùng la hán sát khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh. Không chỉ hiến một cây tùng đường kính thân 10 cm, anh Vừa còn nhận nhiệm vụ làm kỹ thuật, trực tiếp trồng hàng trăm cây tùng la hán tại đây.

Các trường học ở Cô Tô mới đây còn triển khai mô hình “Vườn tùng trong trường học”, trồng tùng và vẽ tranh về tùng, giúp học sinh rèn luyện kỹ năng sống, nâng cao ý thức bảo vệ môi trường và nuôi dưỡng tình yêu với loài cây được ví như là những chứng nhân thời gian này.