Công nghệ sinh học: Chìa khóa nâng giá trị nông nghiệp Việt Nam

Từ lợi thế công nghệ đến hiệu quả trên đồng ruộng

Trong bối cảnh quỹ đất sản xuất có giới hạn, biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp và yêu cầu chất lượng nông sản liên tục nâng cao, tăng trưởng nông nghiệp không thể chỉ dựa vào mở rộng diện tích hay gia tăng đầu vào. Năng suất, khả năng chống chịu và hiệu quả sử dụng tài nguyên sẽ ngày càng quyết định sức cạnh tranh của ngành. Đây cũng là lý do công nghệ sinh học được xem là một trong những hướng đi quan trọng.

Tại hội thảo về cây trồng công nghệ sinh học tổ chức tại Hà Nội, các chuyên gia nhấn mạnh tiềm năng của công nghệ chỉnh sửa gen trong việc rút ngắn quá trình chọn tạo giống, cải thiện đặc tính cây trồng và thích ứng với điều kiện sản xuất bất lợi.

Đáng chú ý, từ năm 2026, Việt Nam đã thiết lập cơ chế quản lý riêng đối với sinh vật chỉnh sửa gen thông qua Luật số 146/2025/QH15 và Nghị định số 43/2026/NĐ-CP. Việc phân biệt cây trồng chỉnh sửa gen với sinh vật biến đổi gen dựa trên đặc điểm vật liệu di truyền tạo cơ sở cho cách tiếp cận quản lý phù hợp hơn với từng loại công nghệ.

Đây là bước tiến quan trọng, song hành lang pháp lý chỉ thực sự phát huy giá trị khi các kết quả nghiên cứu có thể được triển khai trong thực tế. Theo đó, cần tiếp tục hoàn thiện hướng dẫn nhận diện sản phẩm, quy trình đánh giá rủi ro, thủ tục cấp phép và cơ chế giám sát, bảo đảm vừa kiểm soát an toàn sinh học, vừa tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo.

Kinh nghiệm từ cây ngô biến đổi gen cho thấy tiềm năng kinh tế của việc ứng dụng công nghệ mới. Giai đoạn 2015-2024, diện tích canh tác ngô biến đổi gen lũy kế tại Việt Nam vượt 1,3 triệu ha. Riêng năm 2024, diện tích loại cây này chiếm gần 50% tổng diện tích ngô cả nước. Theo đánh giá của PG Economics, ứng dụng công nghệ đã góp phần tăng năng suất khoảng 15,2%, tạo thêm khoảng 323,5 triệu USD thu nhập cho nông dân.

Trên phạm vi toàn cầu, cây trồng công nghệ sinh học giúp nông dân tăng thêm khoảng 384,9 tỷ USD thu nhập trong giai đoạn 1996-2024. Những kết quả này cho thấy công nghệ không chỉ tạo ra thay đổi về kỹ thuật canh tác mà còn có khả năng tác động trực tiếp đến thu nhập, chi phí sản xuất và hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Thương mại hóa nghiên cứu, tạo động lực tăng trưởng mới

Tuy nhiên, từ một giống cây trồng có đặc tính ưu việt đến sản phẩm được thị trường đón nhận vẫn là quá trình dài. Việt Nam cần giải quyết đồng thời bài toán năng lực nghiên cứu, vốn đầu tư, cơ sở khảo nghiệm và khả năng tiếp nhận công nghệ của doanh nghiệp, người sản xuất.

Định hướng này đã được đặt ra trong Quyết định số 429/QĐ-TTg năm 2021 về phát triển công nghiệp sinh học ngành nông nghiệp. Tiếp đó, Quyết định số 1466/QĐ-TTg ngày 31/7/2026 và Quyết định số 4066/QĐ-BNNMT ngày 26/10/2026 tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phát triển công nghệ chiến lược, tăng cường liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp, thúc đẩy thương mại hóa sản phẩm.

Trọng tâm trong giai đoạn tới là hình thành cơ chế liên kết ngay từ khâu nghiên cứu. Viện nghiên cứu, trường đại học cần gắn đề tài với nhu cầu thực tế của sản xuất; doanh nghiệp tham gia đặt hàng, đầu tư và tiếp nhận kết quả; Nhà nước hỗ trợ hạ tầng nghiên cứu, khảo nghiệm và hoàn thiện tiêu chuẩn kỹ thuật. Cách làm này sẽ hạn chế tình trạng nghiên cứu thiếu địa chỉ ứng dụng, đồng thời rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường.

Bên cạnh đó, cần ưu tiên những giống cây trồng có khả năng chống chịu sâu bệnh, chịu hạn, thích ứng với điều kiện thời tiết cực đoan và tạo ra sản phẩm có chất lượng cao. Việc đánh giá hiệu quả không chỉ dựa trên năng suất mà còn phải tính đến chi phí đầu vào, thu nhập của người trồng và tác động môi trường.

Một yếu tố không thể thiếu là minh bạch thông tin và nâng cao nhận thức xã hội. Người sản xuất, doanh nghiệp và người tiêu dùng cần được tiếp cận thông tin khoa học đầy đủ về đặc tính, lợi ích và yêu cầu an toàn của sản phẩm công nghệ sinh học.

Trong mục tiêu tăng trưởng nông nghiệp hai con số, công nghệ sinh học không phải giải pháp có thể tạo ra kết quả tức thời. Nhưng nếu được đầu tư đúng hướng, có cơ chế quản lý phù hợp và gắn với nhu cầu thị trường, đây sẽ là nền tảng để nâng cấp năng lực sản xuất, gia tăng giá trị nông sản và tạo dư địa tăng trưởng dài hạn cho ngành nông nghiệp Việt Nam.

Nam Sơn (t/h)