Đưa bảo tàng sinh thái về làng bản

Ở nhiều làng bản vùng cao, di sản không sau những ô cửa trưng bày. Nó hiện diện trong tiếng hát then, lớp học chữ Nôm Dao, các lễ hội vẫn được cộng đồng duy trì qua nhiều thế hệ.

Nhưng cùng với quá trình hiện đại hóa và những biến đổi về sinh kế, không ít giá trị văn hóa bản địa đang đứng trước nguy cơ mai một. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để giữ được chính không gian văn hóa đã sản sinh, nuôi dưỡng và trao truyền những giá trị ấy.

Đó cũng là tinh thần cốt lõi của mô hình bảo tàng sinh thái được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào định hướng triển khai trong các Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2030.

Thay vì tập trung bảo tồn từng hiện vật riêng lẻ, mô hình hướng tới việc gìn giữ tổng thể không gian sinh thái - nhân văn, nơi các giá trị văn hóa vẫn đang được cộng đồng thực hành, trao truyền và tiếp biến qua nhiều thế hệ.

Về bản chất, bảo tàng sinh thái là một phương thức bảo tồn dựa vào cộng đồng. Di sản không được tách khỏi môi trường sống, mà được bảo tồn trong chính không gian đã tạo nên nó. Cách tiếp cận này đề cao mối quan hệ giữa con người, văn hóa và cảnh quan, đồng thời khuyến khích cộng đồng địa phương tham gia trực tiếp vào quá trình gìn giữ và phát huy giá trị di sản.

Khi cả làng bản trở thành một “bảo tàng sống”

Nếu trong nhận thức của nhiều người, bảo tàng gắn với những công trình trưng bày hiện vật và những câu chuyện của quá khứ, thì bảo tàng sinh thái lại bắt nguồn từ chính đời sống đang diễn ra. Tại đó, di sản hiện diện trong từng nếp nhà, con đường, lễ hội, nghề truyền thống và ký ức cộng đồng được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Một nghề thủ công vẫn được truyền dạy từ thế hệ này sang thế hệ khác. Một lễ hội vẫn được tổ chức theo nhịp sống của cộng đồng. Một cánh rừng thiêng hay một thửa ruộng bậc thang vẫn hiện hữu trong đời sống sản xuất của người dân. Tất cả không phải những mảnh ghép của quá khứ, mà là những giá trị đang tiếp tục được cộng đồng thực hành mỗi ngày.

Theo định hướng của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, khu vực được lựa chọn xây dựng mô hình cần còn lưu giữ ký ức cộng đồng, các giá trị văn hóa phi vật thể tiêu biểu, không gian sinh thái - nhân văn đặc trưng, công trình kiến trúc truyền thống và đặc biệt là sự tham gia của chính cộng đồng cư dân địa phương.

Điều đó cho thấy mục tiêu của mô hình là tạo điều kiện để văn hóa tiếp tục tồn tại trong môi trường tự nhiên vốn có của nó.

Biến di sản văn hóa thành sản phẩm du lịch đặc sắc

Thực tế, nhiều yếu tố cốt lõi của bảo tàng sinh thái đã hiện diện từ lâu ở các làng bản miền núi.

Tại xã Tân Lĩnh (Lào Cai), nghệ nhân Triệu Tài Lục vẫn miệt mài truyền dạy chữ Nôm Dao cho lớp trẻ. Những lớp học được duy trì góp phần bảo tồn một hệ chữ viết cổ, đồng thời gìn giữ tri thức dân gian, phong tục tập quán, các nghi lễ truyền thống và bản sắc văn hóa của cộng đồng người Dao.

Nếu nhìn dưới góc độ bảo tàng sinh thái, chính những bản làng như Tân Lĩnh đang vận hành như những “bảo tàng sống”, nơi di sản được bảo tồn ngay trong môi trường tự nhiên và xã hội vốn có của nó. Người dân vừa là chủ thể lưu giữ, vừa là người kể chuyện và trao truyền các giá trị văn hóa cho thế hệ sau.

Tương tự, tại nhiều tỉnh miền núi phía Bắc, các hoạt động như múa chuông của người Dao, nhảy lửa của người Pà Thẻn, hát then của người Tày, Nùng hay các lễ hội truyền thống của đồng bào Mông, Thái vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa của người dân, ngoài ra đang từng bước trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc.

Nhiều địa phương đã chủ động xây dựng mô hình du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa bản địa, tạo điều kiện để người dân trực tiếp tham gia tổ chức, trình diễn và giới thiệu các giá trị truyền thống tới du khách. Qua đó, di sản được gìn giữ, tạo thêm sinh kế, từ đó tạo động lực khuyến khích cộng đồng tiếp tục bảo tồn bản sắc văn hóa của mình.

Từ bảo tồn đến phát triển

Trong nhiều năm, công tác bảo tồn văn hóa thường được nhìn nhận như một khoản đầu tư cần thiết nhằm gìn giữ bản sắc dân tộc. Tuy nhiên, cách tiếp cận mới đang từng bước khẳng định văn hóa là một nguồn lực phát triển.

Một làng bản còn bảo tồn được cảnh quan nguyên bản, kiến trúc truyền thống và các thực hành văn hóa đặc sắc hoàn toàn có thể trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách. Những giá trị từng được xem là di sản nay có thể được chuyển hóa thành sản phẩm du lịch, dịch vụ trải nghiệm, sản phẩm thủ công hoặc các hoạt động giáo dục cộng đồng.

Đó cũng là điểm gặp nhau giữa bảo tồn văn hóa và phát triển nông thôn bền vững. Khi cộng đồng được hưởng lợi từ chính những giá trị mà họ đang gìn giữ, động lực bảo tồn sẽ trở nên bền vững.

Mô hình bảo tàng sinh thái đã đáp ứng mục tiêu hài hòa giữa bảo tồn - phát triển và ngày càng được nhiều quốc gia lựa chọn.

Nông thôn đang thay đổi rất nhanh. Tuy nhiên, đi cùng với quá trình đó là nguy cơ mai một những giá trị văn hóa đã làm nên bản sắc riêng của mỗi cộng đồng. Trong bối cảnh ấy, mô hình bảo tàng sinh thái lựa chọn giữ văn hóa trong chính cộng đồng, để cộng đồng tiếp tục gìn giữ và kể lại câu chuyện của mình.

Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với mục tiêu xây dựng nông thôn mới giai đoạn hiện nay, khi phát triển kinh tế nông thôn bên cạnh dựa vào sản xuất còn dựa trên việc phát huy các giá trị văn hóa, cảnh quan và tri thức bản địa như những nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững.