Định giá con giống bằng gen di truyền nâng cao giá trị vật nuôi

Bán gen di truyền giống

Chuyển từ bán con giống dựa vào kiểu hình sang khai thác giá trị di truyền đặt ra yêu cầu đổi mới công tác giống. Người mua cần biết vật nuôi có thể truyền những đặc tính tốt nào cho đời sau, bên cạnh năng suất thể hiện ở cá thể.

Đây là vấn đề được đặt ra tại phiên hội thảo chuyên đề về lĩnh vực chăn nuôi, thú y, chiều 2/11 tại TP Cần Thơ, trong khuôn khổ hội nghị phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thúc đẩy tăng trưởng ngành nông nghiệp khu vực phía Nam, do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Công an tổ chức.

Theo Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam, thị trường con giống cụ kỵ, ông bà hiện chưa được định giá dựa trên giá trị giống của từng cá thể. Công nghệ giải trình tự hệ gen chỉ tạo giá trị khi kết quả được sử dụng trong chọn lọc, nhân giống và kiểm chứng qua hiệu quả thương mại. Chọn lọc hệ gen kết hợp dữ liệu kiểu gen với kiểu hình, phả hệ và mô hình thống kê để dự đoán giá trị giống hệ gen, gọi là GEBV. Kết quả giúp lựa chọn những cá thể có tiềm năng di truyền tốt để nhân giống.

Việt Nam đã có nền tảng nghiên cứu di truyền phân tử, ứng dụng chỉ thị gen vào chọn tạo giống heo, gia cầm. Các dòng heo SS1, SS2, TS3 được chọn tạo bằng phương pháp đánh giá di truyền BLUP kết hợp thông tin kiểu gen liên quan đến sinh trưởng, sinh sản và chất lượng thịt.

Ở gia cầm, chọn lọc có hỗ trợ thông tin gen giúp các dòng gà Hắc Phong, Ninh Hòa cải thiện sản lượng trứng lên trên 112 quả/mái/năm, so với 80-90 quả ở đàn chưa chọn lọc. Tuy nhiên, quy mô đàn nhỏ, chương trình nghiên cứu ngắn khiến việc duy trì thành quả gặp khó khăn.

Khoảng cách giữa nghiên cứu và sản xuất còn nằm ở dữ liệu. Nhiều cơ sở chưa quản lý đầy đủ phả hệ ba thế hệ, thiếu ghi chép năng suất cá thể. Thông tin giữa các trại giống tách biệt, hạn chế khả năng liên kết đánh giá đàn hạt nhân với đàn ông bà, bố mẹ và thương phẩm. Vì vậy, muốn bán được giá trị di truyền, cơ sở giống phải chứng minh được tiến bộ qua các thế hệ, đồng thời duy trì chọn lọc liên tục.

Nối nguồn gen với thị trường

Để làm chủ chọn lọc hệ gen, bước đầu tiên là chuẩn hóa thông tin phả hệ, năng suất, kiểu gen, sức khỏe và sinh sản. Quần thể tham chiếu phải đủ lớn, mẫu lấy có tính đại diện, dữ liệu được thu thập theo quy trình thống nhất.

Trên nền tảng đó, cần xây dựng, kiểm định mô hình dự đoán, so sánh độ chính xác với phương pháp đánh giá truyền thống và tính toán hiệu quả kinh tế. Đánh giá giá trị giống phải thực hiện định kỳ theo chu kỳ sản xuất, đi cùng quản lý phối giống, kiểm soát cận huyết.

Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam kiến nghị xây dựng chương trình quốc gia tối thiểu 10 năm về chọn giống dựa trên hệ gen, trước mắt tập trung vào giống heo. Chương trình cần xác định cơ quan điều phối, doanh nghiệp tham gia và cơ chế chia sẻ dữ liệu. Cần đầu tư nhân lực di truyền số lượng, tin sinh học và nâng năng lực quản trị dữ liệu.

Với giống bản địa, khai thác giá trị cần gắn bảo tồn với thị trường. Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam đã đánh giá 51 giống vật nuôi quý, lưu giữ 2.181 mẫu ADN của 39 giống. Đây là nguồn lực cho chọn giống, bảo vệ đa dạng di truyền và phát triển sản phẩm đặc sản.

Tại Phân viện Chăn nuôi và Thú y Nam Bộ, chọn lọc đàn hạt nhân heo cỏ Bình Thuận giúp tăng năng suất sinh sản trên 10%. Dòng lai với heo đen Nhật Bản đạt tỷ lệ nạc trên 52%, mỡ giắt 3,3%, mở thêm hướng khai thác sản phẩm có chất lượng thịt đặc trưng.

Lợi ích thương mại cần trở lại với hộ nuôi, hợp tác xã đang giữ giống gốc. Khi con giống có hồ sơ đáng tin cậy, sản phẩm có đầu ra, giá trị di truyền mới trở thành động lực đầu tư lâu dài.

Số hóa nguồn gen hạt nhân sẽ hỗ trợ truy xuất nguồn gốc, xác thực giống thuần và lựa chọn phối giống. Mỗi hồ sơ phải liên kết được định danh cá thể với nguồn gốc, năng suất, quan hệ huyết thống và thông tin di truyền để phục vụ quyết định sản xuất.