Doanh nghiệp điều lo 'siêu El Nino' mạnh tới đúng vụ thu hoạch

Công nghệ phải trở thành lợi thế cạnh tranh mới

Tại Hội nghị Điều quốc tế (tổ chức tại Hồ Tràm, TP.HCM từ ngày 26 - 28.10), ông Nguyễn Văn Công, Chủ tịch Hiệp hội Điều Việt Nam (VINACAS) nhìn nhận: Khi nhiều quốc gia châu Phi đẩy mạnh đầu tư nhà máy chế biến thay vì chỉ xuất khẩu điều thô, lợi thế truyền thống của Việt Nam có nguy cơ suy giảm. Điều này đặt ra yêu cầu phải thay đổi mô hình tăng trưởng, từ cạnh tranh bằng năng lực gia công sang cạnh tranh bằng công nghệ, chất lượng và giá trị sản phẩm.

Như Thanh Niên đã thông tin, mặc dù giữ vị trí số một thế giới về chế biến và xuất khẩu nhân điều trong gần hai thập kỷ qua, nhưng ngành điều Việt Nam vẫn đối mặt với nghịch lý: Kim ngạch xuất khẩu liên tục lập kỷ lục trong khi lợi nhuận doanh nghiệp lại không như kỳ vọng, thậm chí có doanh nghiệp phải thua lỗ phá sản. Để thoát khỏi vòng xoáy gia công và phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu, ngành điều cần một cuộc chuyển đổi mạnh mẽ, lấy công nghệ, chế biến sâu và phát triển sản phẩm giá trị gia tăng làm động lực tăng trưởng.

Một trong những giải pháp quan trọng nhất là đẩy nhanh quá trình tự động hóa và hiện đại hóa dây chuyền sản xuất. Trong nhiều năm qua, doanh nghiệp Việt Nam đã đạt được những tiến bộ đáng kể về công nghệ tách vỏ, bóc vỏ lụa và phân loại hạt điều. Tuy nhiên, yêu cầu của thị trường hiện nay không chỉ dừng lại ở năng suất mà còn là khả năng kiểm soát chất lượng đồng đều, bảo đảm an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc.

Ông Tạ Quang Huyên, Tổng giám đốc Công ty Hoàng Sơn 1 và Hoàng Sơn Food chia sẻ: Nếu công nghệ giúp doanh nghiệp giảm chi phí và nâng cao chất lượng thì chế biến sâu chính là giải pháp quan trọng để mở rộng biên lợi nhuận và giảm sự phụ thuộc vào hoạt động xuất khẩu nhân điều truyền thống. Thực tế, phần lớn sản phẩm điều xuất khẩu của Việt Nam vẫn là nhân điều đã qua sơ chế, được xuất khẩu sang nước ngoài để các doanh nghiệp nước ngoài tiếp tục rang, tẩm vị, phối trộn, đóng gói và phân phối dưới thương hiệu riêng. Trong vài năm qua, thay vì chỉ tập trung xuất khẩu nhân điều, nhiều doanh nghiệp trong nước đã đầu tư phát triển hạt điều rang tẩm vị, bơ điều, sữa điều, kem điều, thanh dinh dưỡng, bánh kẹo và các sản phẩm phối trộn với ngũ cốc hoặc những loại hạt khác.

"Ngay sau dịch Covid-19, doanh nghiệp của tôi đã đầu tư hàng chục tỉ đồng để xây dựng nhà máy chế biến hạt điều với các sản phẩm có giá trị gia tăng, bán trực tiếp vào siêu thị. Mặc dù 3 năm qua vẫn chưa chạy hết công suất, nhưng kết quả ban đầu cũng có một số tín hiệu tích cực. Cái khó nhất là đáp ứng được thị hiếu của khách hàng, của người dùng cuối, và thương hiệu của chúng tôi vẫn còn khá mới nên cần có thời gian để khách hàng tin dùng lựa chọn. Đặc biệt, ngành điều Việt Nam cần chuyển từ tư duy sản xuất những gì mình có sang phát triển những sản phẩm mà thị trường cần", ông Tạ Quang Huyên nhận xét.

Xây dựng chuỗi cung ứng bền vững, tiến tới làm chủ thị trường

Ông On Dan Khuong, Tổng giám đốc Công ty Dan On Foods cũng chia sẻ: "Chúng tôi đã có hàng chục năm phát triển chế biến sâu các sản phẩm hạt nói chung để tiêu thụ trên thị trường nội địa và xuất khẩu. Thông qua công nghệ chế biến, những nguyên liệu từ hạt điều và các loại hạt khác có thể trở thành sản phẩm có giá trị thương mại cao hơn. Tuy nhiên, chế biến sâu không đơn thuần là đầu tư thêm máy móc. Doanh nghiệp phải phát triển năng lực nghiên cứu và phát triển sản phẩm (R&D), nắm bắt xu hướng tiêu dùng, xây dựng công thức phù hợp với từng thị trường và đáp ứng những tiêu chuẩn nghiêm ngặt về an toàn thực phẩm. "Một sản phẩm có giá bán cao hơn chưa chắc mang lại lợi nhuận cao hơn nếu chi phí chế biến, bao bì, tiếp thị và phân phối quá lớn. Vì vậy, đầu tư chế biến sâu cần gắn với nghiên cứu thị trường, thử nghiệm sản phẩm và xác định rõ phân khúc khách hàng", ông On Dan Khuong nói.

Bên cạnh công nghệ và chế biến sâu, bài toán nguyên liệu vẫn là thách thức lớn đối với ngành điều Việt Nam. Việc phụ thuộc phần lớn vào nguồn điều thô nhập khẩu khiến doanh nghiệp dễ bị tác động bởi biến động giá cả, chính sách xuất khẩu của các nước cung ứng và chi phí vận chuyển quốc tế. Cập nhật thông tin tại Hội nghị Điều Quốc tế, ông Vũ Thái Sơn, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Long Sơn lo ngại, hiện tượng thời tiết El Nino được dự báo sẽ diễn biến ở mức rất mạnh, có thể là mạnh nhất trong vòng 40 năm qua có khả năng ảnh hưởng đến Việt Nam từ tháng 12 năm nay đến tháng 3 năm sau. Đây lại chính là giai đoạn cây điều ra hoa và bước vào mùa thu hoạch. Vì vậy, tác động của thời tiết đang đặt ra một dấu hỏi rất lớn đối với sản lượng vụ điều mới trong năm tới.

"Bên cạnh đó, Việt Nam, Ấn Độ và Bờ Biển Ngà đang cạnh tranh quá gay gắt về giá bán nhân điều. Chính sự cạnh tranh này khiến các doanh nghiệp chế biến điều Việt Nam trong năm nay gần như không kiếm được lợi nhuận. Thậm chí, một số nhà sản xuất đang phải hoạt động trong tình trạng thua lỗ", ông Vũ Thái Sơn chia sẻ.

Đại diện Cục Xúc tiến Thương mại (Bộ Công thương) khuyến nghị, thay vì chỉ duy trì quan hệ mua bán điều thô, doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia liên kết vùng nguyên liệu, hỗ trợ kỹ thuật sau thu hoạch, xây dựng hệ thống kiểm soát chất lượng và hợp tác đầu tư chế biến tại nước sở tại khi có hiệu quả kinh tế. Một hướng đi khác cũng cần được quan tâm là khai thác giá trị từ phụ phẩm ngành điều. Vỏ hạt điều có thể được chế biến để thu hồi dầu vỏ điều phục vụ công nghiệp hóa chất, vật liệu; trong khi quả điều có thể được nghiên cứu phát triển thành đồ uống và các sản phẩm thực phẩm phù hợp. Quan trọng hơn, doanh nghiệp Việt Nam phải từng bước xây dựng thương hiệu sản phẩm điều trên thị trường quốc tế. Bởi giá trị của hạt điều không chỉ nằm ở khâu chế biến mà còn ở khả năng tiếp cận người tiêu dùng, chất lượng sản phẩm, uy tín thương hiệu và hệ thống phân phối.