Giảm phụ thuộc đầu ra cho sầu riêng Việt

Xuất càng tăng, phụ thuộc thị trường ngày càng lớn

Vào thời điểm hiện tại, vùng trọng điểm sầu riêng Tây nguyên đã vào cuối vụ nên sản lượng giảm dần trong khi sầu riêng vụ nghịch ở các tỉnh thành miền Tây còn thưa thớt. Sản lượng thấp nhưng nhu cầu mùa cuối năm lên cao, đặc biệt là chỉ có một mình VN còn hàng, nên giá đang ở mức cao. Ông Lê Anh Trung, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đắk Lắk, cho biết: Do nguồn cung ít nên nhiều vườn bán xô được 70.000 - 75.000 đồng/kg, còn hàng lựa chất lượng từ 90.000 - 95.000 đồng/kg. So với lúc cao điểm thu hoạch, giá tăng bình quân 25 - 30%. Với mức này thì nông dân có lãi khá nhưng tiếc là vào vụ thu hoạch rộ giá thấp nên tính tổng thể thì nhiều nhà vườn vẫn giảm lãi so với những năm trước.

Theo Cục Hải quan, lũy kế 9 tháng, xuất khẩu sầu riêng đạt 3,45 tỉ USD, tăng 25% so với cùng kỳ năm trước. Trung Quốc vẫn là thị trường tiêu thụ chính với kim ngạch đạt gần 3,3 tỉ USD, tăng 27,6% so với cùng kỳ năm 2025. Nước này đang chiếm đến 95,5%, tăng thêm 2% trong tổng xuất khẩu sầu riêng của VN. Năm nay, cơ cấu thị trường có điều bất ngờ là vị trí thứ 2 lại thuộc về đảo quốc Papua New Guinea với gần 38 triệu USD tăng 26% so với cùng kỳ năm trước, chiếm 1,1% thị phần. Dù là "tân binh" mới nổi nhưng Papua New Guinea nhập khẩu nhiều hơn thị trường thứ 3 là Hồng Kông khoảng 1,3 triệu USD và Đài Loan khoảng 7 triệu USD. Nếu so với thị trường đứng hàng thứ 5 là Mỹ (20 triệu USD) thì kim ngạch cao gần gấp đôi. Thị trường lớn thứ 10 là Thái Lan chỉ vỏn vẹn 2,5 triệu USD. Những con số trên cho thấy sự phụ thuộc ngày càng lớn về đầu ra của mặt hàng sầu riêng vào thị trường Trung Quốc đại lục.

Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả VN (VINAFRUIT), nhìn nhận: Ở đâu có người Hoa nhiều thì nơi đó tiêu thụ sầu riêng mạnh. Minh chứng rõ nhất có thể thấy ngay tại 3/5 thị trường dẫn đầu. Chẳng hạn Papua New Guinea bất ngờ vươn lên vì thị trường này có nhiều người gốc Hoa và thời gian gần đây thu hút nhiều khách du lịch Trung Quốc. Ngay cả Mỹ đứng thứ 5 trong bản đồ nhập khẩu sầu riêng của VN cũng chủ yếu phục vụ người tiêu dùng gốc Á.

Ông Đặng Phúc Nguyên phân tích: Có 2 yếu quan trọng khiến sầu riêng phụ thuộc khá lớn về đầu ra là thị hiếu tiêu dùng và khả năng chi tiêu. Sầu riêng là sản phẩm rất đặc thù về mùi nồng và vị ngọt kèm béo đậm nên ban đầu khá kén khách. Điều này gây khó tiếp cận với người tiêu dùng mới trong giai đoạn đầu. Yếu tố thứ 2 là giá cả. Sầu riêng là mặt hàng có giá trị cao, bản thân điều này đã là rào cản nên khi kết hợp với yếu tố thị hiếu khiến khó tiếp cận khách hàng mới. "Thị trường Trung Quốc có thói quen ăn sầu riêng sẵn từ trước (Trung Quốc cấp phép cho sầu riêng Thái Lan trước VN - PV) và người tiêu dùng Trung Quốc có khả năng chi tiêu cao nên ngay khi có Nghị định thư thì kim ngạch xuất khẩu của VN bật tăng. Trong khi đó, các thị trường khác thì không cùng lúc thỏa mãn 2 yếu tố này. Ngoài ra, thị trường Trung Quốc còn có nhiều yếu tố quan trọng phụ trợ như vị trí địa lý, giao thông, logistics hỗ trợ", ông Nguyên nói.

Giảm phụ thuộc cách nào?

Với kết quả hiện tại, VINAFRUIT ước tính xuất khẩu sầu riêng năm nay có thể đạt khoảng 4,5 - 4,7 tỉ USD. Bên cạnh đó, vấn đề giảm phụ thuộc đầu ra là yêu cầu hết sức quan trọng và cấp bách. Ấn Độ được xem là một giải pháp với quy mô dân số lớn, đặc biệt là nước này đã chính thức mở cửa với sầu riêng VN vào tháng 7.2026. Tuy nhiên, việc chuyển hướng sang thị trường Ấn Độ cũng không ít thách thức. Một doanh nghiệp ở Đắk Lắk cho biết từ năm 2024, công ty đã cùng lãnh đạo địa phương sang nước này mở thị trường. Sau đó, các doanh nghiệp Ấn Độ cũng sang Đắk Lắk tìm hiểu. Tuy nhiên do khác biệt về nhiều mặt, đặc biệt là giá cả sản phẩm và khả năng chi tiêu, nên vẫn chưa thể kết nối. Với các mặt hàng có giá trị phổ thông như thanh long thì việc chuyển hướng đơn giản hơn nên thời gian qua khá thuận lợi.

Đại diện một doanh nghiệp ở miền Tây cũng chia sẻ rất muốn chuyển hướng để giảm phụ thuộc nhưng thực tế làm ăn với doanh nghiệp Ấn Độ không đơn giản. Họ trả giá rất gắt nên hai bên chưa tìm được tiếng nói chung. Ngoài các yếu tố trên thì thuế quan, khâu vận chuyển và phân phối chưa thuận lợi, đẩy chi phí tăng cao nên doanh nghiệp không mặn mà. Dù vậy, bà Ngô Tường Vy, Tổng giám đốc Công ty CP Tập đoàn xuất nhập khẩu Trái cây Chánh Thu, cho rằng vẫn có thể coi Ấn Độ là thị trường tiềm năng bởi họ có nhiều người giàu và rất giàu, có khả năng chi tiêu cho mặt hàng sầu riêng tươi. Tuy nhiên trước hết, thị trường cần được tập quen với các sản phẩm đông lạnh thì an toàn và bền vững hơn.

Ông Đặng Phúc Nguyên đồng quan điểm đối với sầu riêng VN, thị trường Ấn Độ mang tính chất chiến lược dài hạn. Chúng ta cần thời gian để tập cho người tiêu dùng làm quen với sản phẩm trước khi chấp nhận "xuống tiền". Mặt khác, khoảng cách địa lý từ VN sang Ấn Độ theo đường biển xa hơn nên mất nhiều thời gian hơn sang Trung Quốc. Sầu riêng tươi nhanh chín, đòi hỏi chuỗi cung ứng lạnh phải cực kỳ chuẩn xác. Chi phí vận chuyển cao sẽ đẩy giá thành sầu riêng tại Ấn Độ lên mức rất đắt đỏ, vô tình biến thành mặt hàng xa xỉ, khó tiếp cận số đông. Sầu riêng đông lạnh có thể phù hợp hơn để tập cho người tiêu dùng Ấn làm quen dần.

Đại diện VINAFRUIT khẳng định chúng ta không chỉ cần giảm phụ thuộc thị trường mà giảm cả sự phụ thuộc vào một vài mặt hàng chủ lực. Chỉ có như vậy mới có thể hướng đến cột mốc chục tỉ USD và phát triển bền vững ngành rau quả trong nước. Để giải quyết bài toán này cần đa dạng hóa danh mục sản phẩm và thị trường. Bên cạnh sầu riêng, tập trung mở rộng dư địa cho chanh leo, chuối, xoài, dừa, bưởi và rau củ quả ôn đới/xứ mát. Dù vậy, vị này cũng khuyến nghị vẫn phải giữ vững thị phần áp đảo tại Trung Quốc qua kênh chính ngạch, đồng thời gia tăng độ phủ tại EU, Mỹ, Úc bằng các dòng sản phẩm đạt chuẩn ESG, GlobalGAP và thương mại công bằng.

Cần thiết phải xây dựng liên kết chặt chẽ với hợp tác xã để kiểm soát 100% nhật ký canh tác và giữ vững chứng nhận mã số vùng trồng. Đầu tư kho lạnh bảo quản tại vùng nguyên liệu và áp dụng công nghệ xử lý sau thu hoạch để kéo dài thời gian lưu trữ khi đi các thị trường xa. Sản xuất các sản phẩm đạt tiêu chuẩn toàn cầu cần tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị. Thay thế quan hệ mua bán đứt đoạn bằng hợp đồng liên kết dài hạn giữa doanh nghiệp xuất khẩu - hợp tác xã - nông dân để chia sẻ rủi ro khi thị trường biến động. Chuẩn hóa chuỗi liên kết, xóa bỏ tình trạng thu mua trôi nổi.

Đại diện VINAFRUIT