Giữ gìn di sản địa chất hình thành từ hàng triệu năm

Những thanh âm giữa vùng di sản

Buổi sớm ở vùng lõi Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, con đường xuyên qua những vạt rừng vẫn còn đẫm hơi sương. Nắng đầu ngày lọt qua tán cây, chạm xuống những lớp đá bazan đã nằm đó qua hàng triệu năm. Xa hơn, tiếng nước vọng ra từ những khe núi. Anh K’Tông đi trước, chậm rãi chỉ cho du khách từng dấu tích của tự nhiên.

Sinh ra và lớn lên trên vùng đất đỏ bazan, anh K’Tông thuộc từng con đường, cánh rừng và dòng suối nơi mình gắn bó. Những câu chuyện về quê hương, về văn hóa người Mạ cũng theo anh từ những lời kể của người già trong cộng đồng. Vì thế, mỗi lần dẫn khách, anh thường kể bằng những điều gần gũi, giúp du khách hiểu hơn về đất, rừng và cuộc sống của người dân nơi đây.

Anh K’Tông hiện đang làm nhân viên hướng dẫn tại điểm du lịch số 39 của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông. Công việc của anh là đưa khách đi qua những điểm di sản và giải thích những văn hoá phi vật thể.

Với người đàn ông dân tộc Mạ ấy, dẫn khách không đơn thuần là một nghề. Đó còn là cách anh tiếp bước những người đi trước, mang những câu chuyện về đất, rừng và văn hóa của cộng đồng mình kể lại cho người hôm nay. Mỗi hành trình qua vùng di sản vì thế trở thành một nhịp cầu, đưa du khách đến gần hơn với vùng đất và giúp những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ tiếp tục có cơ hội sống trong đời sống hôm nay.

“Khách đến đây không chỉ để xem cảnh đẹp. Mình phải kể cho họ hiểu vùng đất này có gì đặc biệt, người dân ở đây sống như thế nào và vì sao những giá trị ấy cần được giữ lại”, anh K’Tông nói.

Một câu chuyện về hang động có thể bắt đầu từ dòng dung nham của núi lửa. Nhưng khi qua lời kể của K’Tông, câu chuyện ấy lại dẫn người nghe về với con người. Bởi vùng đất này không chỉ có những dấu tích địa chất được hình thành từ hàng triệu năm trước. Trên nền đất bazan ấy, nhiều thế hệ cư dân bản địa đã sinh sống, tạo dựng văn hóa và hình thành cách ứng xử riêng với thiên nhiên.

Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông được UNESCO công nhận năm 2020, trên diện tích khoảng 4.760km². Không gian này hội tụ nhiều giá trị nổi bật về địa chất, địa mạo, cảnh quan, đa dạng sinh học, khảo cổ và văn hóa. Đặc biệt, hệ thống gần 50 hang động núi lửa với tổng chiều dài hơn 10km tạo nên một dấu ấn rất riêng của vùng đất.

Trong bức tranh ấy, xã Nam Đà là một địa bàn đặc biệt. Nằm trong vùng lõi của Công viên địa chất, Nam Đà sở hữu nhiều giá trị về địa mạo, cảnh quan và văn hóa. Đây cũng là khu vực có hệ thống hang động núi lửa, thác nước và những điểm di sản gắn với không gian sinh thái - văn hóa đặc trưng.

Phó Chủ tịch UBND xã Nam Đà, ông Nguyễn Trí Quang cho rằng, lợi thế lớn của địa phương là nằm trong vùng lõi Công viên địa chất với nhiều giá trị về văn hóa, cảnh quan và địa mạo. Vì vậy, xã xác định phát triển du lịch gắn với Công viên địa chất là một hướng đi quan trọng.

“Để những lợi thế ấy thực sự trở thành động lực phát triển, điều quan trọng là phải xác định rõ không gian vùng lõi, vừa bảo tồn và phát huy giá trị di sản, vừa tạo điều kiện cho phát triển kinh tế - xã hội”, ông Quang mong muốn.

Đánh thức nguồn lực di sản

Giá trị của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông không nằm riêng ở những dấu tích núi lửa hay hệ thống hang động độc đáo. Điều làm nên sức hấp dẫn và tiềm năng khác biệt của vùng đất này chính là sự cộng hưởng giữa địa chất, cảnh quan, đa dạng sinh học và văn hóa của các cộng đồng cư dân bản địa. Nếu được kết nối hợp lý, những giá trị tưởng như riêng rẽ ấy có thể tạo thành một chuỗi sản phẩm du lịch đặc trưng, mở ra dư địa lớn cho phát triển kinh tế gắn với bảo tồn.

Theo PGS.TS Trần Tân Văn, Chủ tịch Mạng lưới Công viên địa chất Việt Nam, điểm quan trọng của một công viên địa chất là phải làm nổi bật được những giá trị riêng có. Với Đắk Nông, đó là sự kết hợp giữa núi lửa, hang động, thác nước, hệ sinh thái và văn hóa bản địa. Việc tiếp tục khảo sát, bổ sung các điểm có giá trị không chỉ phục vụ công tác bảo tồn mà còn giúp hoàn thiện tuyến, điểm, tạo thêm những câu chuyện để du khách khám phá vùng đất.

"Lợi thế của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông không chỉ nằm ở số lượng điểm di sản mà ở khả năng kết nối chúng thành những câu chuyện có ý nghĩa. Từ dấu tích núi lửa, hang động, thác nước đến văn hóa cộng đồng, mỗi điểm có thể trở thành một mắt xích trong hành trình khám phá vùng đất. Khi các giá trị được kết nối và diễn giải phù hợp, du khách không chỉ đi qua di sản mà có thể hiểu được câu chuyện hình thành và sức sống của cả vùng đất", ông Văn nói thêm.

Theo bà Lê Thị Trúc Linh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng, cho rằng việc phát huy Công viên địa chất cần gắn với hoàn thiện hạ tầng, nâng chất lượng các điểm di sản, tăng cường quảng bá và kết nối các giá trị văn hóa bản địa vào sản phẩm du lịch. Đây cũng là hướng để những di sản văn hóa đang được cộng đồng gìn giữ có thêm không gian phát huy, đồng thời tạo sinh kế và nâng cao vai trò chủ thể của người dân.

“Tiềm năng lớn nhất của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông chính là khả năng tạo ra những hành trình trải nghiệm đa lớp. Du khách có thể bắt đầu từ một điểm di sản địa chất, tiếp tục khám phá rừng và cảnh quan tự nhiên, rồi đi sâu vào không gian văn hóa của cộng đồng. Một lễ hội, một làn điệu dân gian, nghề dệt thổ cẩm, sản phẩm thủ công hay món ăn truyền thống khi được kết nối với tuyến du lịch sẽ không chỉ là sản phẩm phục vụ du khách mà còn trở thành một phương thức bảo tồn văn hóa”, bà Linh chia sẻ.

Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng Đinh Văn Tuấn, yêu cầu đặt ra là không chỉ giữ danh hiệu UNESCO mà phải phát huy được giá trị của Công viên địa chất trong thực tế. Du lịch phải tạo ra nguồn thu cho doanh nghiệp, sinh kế cho người dân, đồng thời bảo đảm các giá trị địa chất, thiên nhiên và văn hóa được gìn giữ lâu dài.

"Để làm được điều đó, bài toán không chỉ nằm ở đầu tư hạ tầng mà còn ở cách tổ chức không gian, xây dựng sản phẩm, đào tạo nguồn nhân lực và phân định rõ trách nhiệm quản lý. Quan trọng hơn, cộng đồng phải được đặt vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển. Khi người dân trở thành chủ thể bảo tồn và hưởng lợi từ di sản, việc giữ gìn sẽ có thêm động lực bền vững", ông Tuấn chỉ đạo.

Trong quá trình chuẩn bị cho kỳ tái thẩm định năm 2027, đây cũng là cơ hội để tỉnh Lâm Đồng nhìn lại toàn diện giá trị của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, không chỉ nhằm đáp ứng các tiêu chí của UNESCO mà còn xác lập rõ hơn vai trò của di sản trong chiến lược phát triển du lịch xanh, kinh tế địa phương và sinh kế cộng đồng.

Từ những lớp bazan của hàng triệu năm kiến tạo đến những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ, Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông đang sở hữu một nguồn lực đặc biệt. Vấn đề còn lại là làm thế nào để các giá trị ấy được kết nối, được kể bằng những câu chuyện đủ hấp dẫn và được chuyển hóa thành những sản phẩm có giá trị, nhưng không đánh đổi những gì làm nên sự độc đáo của di sản.

Sau lần tái thẩm định năm 2023 và được tái công nhận giai đoạn 2024–2027, công viên đang hoàn thiện các khuyến nghị của UNESCO, hướng tới kỳ tái thẩm định dự kiến tháng 7/2027.