Giữ rừng ngập mặn để giữ sinh kế

Dọc tuyến ven biển khóm Cồn Tàu (phường Trường Long Hòa), những vuông tôm nằm xen dưới tán đước đã trở thành sinh kế gắn bó với hàng trăm hộ dân. Giữa lúc sạt lở, xâm nhập mặn và thời tiết cực đoan ngày càng gay gắt, những dải rừng ngập mặn không chỉ làm nhiệm vụ giữ đất, chắn sóng mà còn gánh vác cả sinh kế của cộng đồng.

Làm giàu từ rừng

Khóm Cồn Tàu hiện có 351 hộ dân, chủ yếu sống bằng nghề nuôi trồng thủy sản và khai thác nguồn lợi dưới tán rừng. Trong đó, tổ hợp tác tôm sạch Cồn Tàu với khoảng 20 thành viên đang áp dụng quy trình nuôi tôm sinh thái, giúp nâng cao thu nhập và lan tỏa ý thức giữ rừng trong cộng đồng.

Gắn bó hơn 35 năm với nghề nuôi tôm dưới tán rừng, anh Lý Minh Hoàng, tổ trưởng tổ hợp tác Tôm sú rừng Cồn Tàu, cho biết thay đổi lớn nhất ở đây không nằm ở sản lượng, mà là tư duy làm nghề của bà con.

"Ngày trước, bà con chủ yếu nuôi theo kinh nghiệm. Mô hình quảng canh tự nhiên cho thu nhập ổn định nhưng năng suất chưa cao. Từ khi được hướng dẫn kỹ thuật, cách nuôi thay đổi hẳn, từ chọn giống, xử lý nước, cải tạo ao đến sử dụng chế phẩm sinh học. Điều quý nhất là bà con hiểu hơn cách nuôi tôm gắn với bảo vệ rừng", anh Hoàng chia sẻ.

Theo tính toán của anh Hoàng, với diện tích khoảng 5 ha, mỗi năm mô hình có thể mang lại thu nhập từ 200-300 triệu đồng, sản lượng tôm đạt khoảng 400-500 kg, chưa kể khoản thu từ cây đước. Việc chuyển đổi từ rừng phòng hộ sang rừng sản xuất đã giúp người dân chủ động khai thác cây đến tuổi rồi trồng gối vụ, vừa tăng thu nhập vừa giữ ổn định diện tích rừng.

Dù vậy, đời sống nơi đây vẫn còn nhiều bộn bề. Bà con Cồn Tàu mong mỏi hệ thống hạ tầng sớm được đầu tư đồng bộ. Nếu có đường giao thông và điện lưới, việc vận chuyển vật tư hay thu hoạch tôm cua sẽ bớt nhọc nhằn, đồng thời mở ra cơ hội áp dụng các kỹ thuật nuôi hiện đại hơn. Xa hơn thế, tổ hợp tác đang ấp ủ dự định nâng cấp thành hợp tác xã, xây dựng thương hiệu bài bản cho "Tôm sú rừng Cồn Tàu" và "Cua sạch rừng Cồn Tàu" theo chuẩn OCOP.

Ông Phan Trường Sơn, Trưởng ban Nhân dân khóm Cồn Tàu, nhìn nhận khu vực ven biển đang chịu áp lực nặng nề từ xâm nhập mặn, triều cường và sạt lở. Do đó, việc phục hồi rừng ngập mặn không chỉ tạo ra "lá chắn xanh" kiên cố cho bờ biển mà còn là chìa khóa khôi phục nguồn lợi thủy sản, ổn định lâu dài cho đời sống người dân.

Góc nhìn khoa học

Dưới góc độ chuyên môn, Tiến sĩ Phạm Trọng Thịnh (Chuyên gia tư vấn Tổ chức Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN)) đánh giá giá trị của rừng ngập mặn vượt xa khả năng chắn sóng hay chống sạt lở thông thường. Hệ thống rễ chằng chịt của các loài đước, mắm, bần chính là những "vườn ươm" tự nhiên hoàn hảo cho tôm, cua, cá và các loài sinh vật đáy.

"Muốn giữ được nguồn lợi thủy sản thì trước hết phải giữ được rừng. Khi rừng khỏe, hệ sinh thái khỏe thì sinh kế của người dân mới bền vững", Tiến sĩ Thịnh nhấn mạnh.

Ông cho rằng việc phục hồi rừng phải bắt đầu từ việc chọn đúng giống cây bản địa như đước đôi, đưng, bần chua hay bần ổi. Đây là những loài thích nghi cực tốt với vùng nước lợ, nước mặn, có khả năng bám đất, giảm sóng mạnh và tạo sinh cảnh sống lý tưởng cho thủy sinh.

Đối với các đầm nuôi đã lên liếp, người dân có thể dùng trụ mầm đước thu hái vào khoảng tháng 8-9 để trồng trực tiếp xuống bùn với mật độ chừng 3.300 cây/ha, đồng thời chú ý trồng dặm trong ba năm đầu để đảm bảo tỷ lệ sống cao. Tuy nhiên, trồng cây mới chỉ là bước khởi điểm.

"Nếu chỉ trồng rừng mà bỏ quên việc quản lý môi trường ao nuôi, hiệu quả sẽ khó bền. Lá đước rụng xuống phân hủy tạo dinh dưỡng tự nhiên, nhưng nếu tích tụ quá mức sẽ sinh ra khí độc hại cho tôm. Vì vậy, người dân cần chú trọng cải tạo đáy ao, dùng vôi, men vi sinh và duy trì dòng nước lưu thông để cả ao nuôi và rừng cùng phát triển", ông Thịnh phân tích.

Chuyên gia này cũng khuyến khích bà con nhân rộng mô hình nuôi đa loài dưới tán rừng - kết hợp tôm, cua, cá, sò và các loài thân mềm khác. Cách làm này không chỉ tận dụng triệt để nguồn thức ăn tự nhiên, giảm thiểu rủi ro dịch bệnh mà còn giúp đa dạng hóa nguồn thu, tăng sức chống chịu trước biến đổi khí hậu.

Ông Lâm Văn Xum, đại diện Chi cục Kiểm lâm và Đa dạng sinh học tỉnh Vĩnh Long, cho biết sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, toàn tỉnh hiện quản lý hơn 16.121 ha đất có rừng, phần lớn là rừng ngập mặn ven biển. Đây là "lá phổi" có ý nghĩa sống còn trong việc bảo vệ bờ biển, bảo tồn đa dạng sinh học và hấp thụ carbon.

Trước những thách thức từ sạt lở và thời tiết cực đoan, ngành lâm nghiệp địa phương sẽ tiếp tục bảo vệ nghiêm ngặt diện tích rừng hiện hữu, ưu tiên phục hồi bằng cây bản địa, đồng thời gắn chặt công tác quản lý bảo vệ rừng với sinh kế thực tế của người dân.