Hành trình tư duy về nông nghiệp, nông dân, nông thôn: [Bài 1] Tái định nghĩa nông nghiệp

Có những khái niệm tưởng chừng bất biến nhưng thực chất luôn vận động cùng với tiến trình phát triển của xã hội. “Nhà nước”, “thị trường”, “giáo dục”, “doanh nghiệp” đều đã nhiều lần được định nghĩa lại khi bối cảnh kinh tế và đời sống thay đổi. Nông nghiệp cũng không phải là ngoại lệ.

Điều đáng suy ngẫm là, đôi khi thực tiễn đã bước sang một thời đại mới nhưng tư duy vẫn bị níu giữ bởi những định nghĩa của quá khứ. Chính những định nghĩa ấy âm thầm dẫn dắt cách xây dựng chính sách, cách phân bổ nguồn lực và cả cách người nông dân nhìn nhận công việc của mình. Có lẽ, đã đến lúc đặt lại một câu hỏi tưởng như rất đơn giản: Nông nghiệp thực sự tạo ra điều gì?

Suốt nhiều thế kỷ, câu trả lời gần như không thay đổi. Nông nghiệp tạo ra lương thực và thực phẩm. Sau này, khi nền kinh tế hàng hóa phát triển, nông nghiệp được hiểu rộng hơn là ngành sản xuất nguyên liệu cho công nghiệp chế biến và xuất khẩu.

Ở Việt Nam, cách hiểu ấy càng có cơ sở lịch sử. Sau nhiều thập niên chiến tranh và thiếu đói, mục tiêu lớn nhất của đất nước là bảo đảm an ninh lương thực. Thành công của nông nghiệp được đo bằng số héc-ta gieo trồng, năng suất mỗi vụ, sản lượng thu hoạch và lượng hàng hóa xuất khẩu. Trong bối cảnh ấy, tư duy sản lượng là lựa chọn đúng đắn. Khi cái ăn còn là nỗi lo thường trực, mỗi tấn lúa tăng thêm đều mang ý nghĩa của sự sống còn.

Nhưng lịch sử không đứng yên. Từ một quốc gia thiếu lương thực, Việt Nam đã trở thành một trong những cường quốc xuất khẩu gạo, cà phê, hồ tiêu, điều, thủy sản và nhiều loại trái cây nhiệt đới. Thành tựu ấy là kết quả của công sức hàng triệu nông dân, doanh nghiệp, nhà khoa học và những chính sách đổi mới trong gần bốn mươi năm qua. Song chính những thành tựu đó lại đặt ra một câu hỏi mới.

Nếu sản lượng đã tăng rất cao, vì sao thu nhập của nhiều nông dân vẫn chưa tương xứng? Nếu xuất khẩu đạt hàng chục tỷ đô la mỗi năm, vì sao nhiều vùng sản xuất vẫn loay hoay với câu chuyện “được mùa mất giá”?

Có lẽ bởi chúng ta vẫn đang dùng thước đo của một thời kỳ để đánh giá một nền nông nghiệp đã bước sang thời kỳ khác.

Sản lượng trả lời câu hỏi: làm được bao nhiêu.

Giá trị trả lời câu hỏi: giữ lại được bao nhiêu.

Đó là hai hệ quy chiếu hoàn toàn khác nhau.

Trong kinh tế học hiện đại, sự giàu có của một quốc gia không còn được đo chủ yếu bằng khối lượng nguyên liệu sản xuất ra mà bằng giá trị gia tăng tạo ra trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Một tấn cà phê nhân chỉ mang một phần rất nhỏ giá trị của ly cà phê được phục vụ trong một cửa hàng ở Berlin, Tokyo hay TP. Hồ Chí Minh. Một tấn chè búp tươi có giá trị rất khác với cùng lượng chè sau khi được chế biến, xây dựng thương hiệu, kể câu chuyện về vùng nguyên liệu và tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng. Điều tạo nên sự khác biệt không còn nằm ở đất đai hay khí hậu.

Đó là tri thức.

Đó là công nghệ.

Đó là tổ chức sản xuất.

Đó là năng lực kết nối thị trường.

Đó là thương hiệu.

Nói cách khác, giá trị không chỉ được tạo ra trên cánh đồng mà còn được kiến tạo sau cánh đồng. Chính từ đây, khái niệm nông nghiệp cần được nhìn nhận theo một cách khác. Nông nghiệp không chỉ là ngành sản xuất nguyên liệu. Nông nghiệp là một hệ thống tạo lập giá trị.

Hệ thống ấy bắt đầu từ giống cây, giống con, đất đai và người nông dân nhưng không kết thúc ở thời điểm thu hoạch. Nó tiếp tục qua chế biến, logistics, thương mại, tài chính, tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu, văn hóa tiêu dùng và cả uy tín của vùng đất nơi sản phẩm được tạo ra.

Một hạt gạo không chỉ là hạt gạo. Đó còn là lịch sử canh tác của một cộng đồng.

Là chất lượng của đất.

Là tri thức của người nông dân.

Là tiêu chuẩn sản xuất.

Là dấu chân carbon.

Là câu chuyện văn hóa.

Là niềm tin của người tiêu dùng.

Cũng vì vậy, cùng một sản lượng nhưng giá trị có thể hoàn toàn khác nhau.

Hai địa phương cùng trồng xoài. Một nơi bán quả tươi theo mùa. Một nơi xây dựng chỉ dẫn địa lý, phát triển du lịch trải nghiệm, chế biến sâu, thương mại điện tử và truy xuất nguồn gốc. Đất không khác. Giống cây có thể không khác. Nhưng giá trị kinh tế và giá trị xã hội đã khác. Khác biệt không nằm ở cây xoài. Khác biệt nằm ở cách tổ chức nền nông nghiệp.

Thế giới đang chứng kiến một quá trình mở rộng khái niệm giá trị trong nông nghiệp. Trước đây, giá trị chủ yếu được tính bằng sản lượng. Ngày nay, giá trị được nhìn nhận trên nhiều tầng.

Đó là giá trị kinh tế.

Đó là giá trị sinh thái.

Đó là giá trị văn hóa.

Đó là giá trị cộng đồng.

Đó là giá trị tri thức.

Một cánh đồng không chỉ sản xuất lúa. Nó còn điều tiết nước, hấp thụ carbon, duy trì đa dạng sinh học, tạo cảnh quan và lưu giữ ký ức của một vùng quê.

Một làng nghề không chỉ làm ra sản phẩm. Nó còn gìn giữ kỹ năng truyền thống, bản sắc văn hóa và sức hấp dẫn của du lịch địa phương.

Ngày càng nhiều quốc gia bắt đầu chi trả cho những giá trị vốn trước đây bị xem là “vô hình”: tín chỉ carbon, dịch vụ hệ sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học hay phát triển nông nghiệp tái sinh. Điều đó cho thấy nông nghiệp đang bước vào một hệ giá trị hoàn toàn mới.

Từ góc nhìn ấy, có lẽ khái niệm năng suất cũng cần được định nghĩa lại. Trong nhiều năm, chúng ta chủ yếu nói đến năng suất lúa, năng suất cây ăn trái hay năng suất thủy sản.

Đó là năng suất của đất. Nhưng điều quyết định sự thịnh vượng của một nền kinh tế lại là năng suất của con người. Một người quản lý năm mươi héc-ta bằng công nghệ số, dữ liệu và cơ giới hóa không làm nông nghiệp ít sản lượng hơn người canh tác một héc-ta bằng phương thức thủ công.

Họ đang tạo ra nhiều giá trị hơn trên mỗi đơn vị lao động.

Đó mới là bản chất của năng suất trong nền kinh tế hiện đại.

Vì vậy, mục tiêu của chuyển đổi nông nghiệp không phải là giữ thật nhiều người ở lại với đồng ruộng, mà là giúp những người còn gắn bó với nông nghiệp tạo ra nhiều giá trị hơn, có thu nhập cao hơn và có vị thế xã hội cao hơn.

Nhìn rộng hơn, lịch sử phát triển của nông nghiệp thế giới cũng là lịch sử của những lần mở rộng khái niệm giá trị.

Cuộc Cách mạng Xanh giúp tăng sản lượng.

Cách mạng công nghệ giúp tăng hiệu quả.

Chuyển đổi số giúp tăng năng suất quản trị.

Nông nghiệp sinh thái tạo thêm giá trị môi trường. Nông nghiệp sáng tạo tạo thêm giá trị văn hóa và trải nghiệm. Mỗi giai đoạn không phủ nhận giai đoạn trước, mà bổ sung thêm một tầng giá trị mới. Đó cũng là con đường mà nông nghiệp Việt Nam đang bước tới. Không phải từ bỏ sản lượng, mà đặt sản lượng vào trong một mục tiêu lớn hơn. Đó là tạo ra nhiều giá trị hơn trên cùng một đơn vị tài nguyên.

Có lẽ, điều cần thay đổi trước hết không phải là kỹ thuật canh tác mà là hệ câu hỏi. Thay vì chỉ hỏi mỗi năm làm ra bao nhiêu triệu tấn nông sản, cần hỏi người nông dân giữ lại được bao nhiêu giá trị. Thay vì chỉ tính năng suất trên một héc-ta, cần tính thu nhập trên một héc-ta. Thay vì chỉ quan tâm giá xuất khẩu, cần quan tâm phần giá trị mà cộng đồng địa phương được hưởng.

Khi câu hỏi thay đổi, cách tổ chức sản xuất sẽ thay đổi.

*Khi cách tổ chức thay đổi, chuỗi gi**á *trị sẽ thay đổi.

Và khi chuỗi giá trị thay đổi, chính nông nghiệp sẽ được tái định nghĩa.

Đó không còn là ngành chỉ tạo ra sản phẩm. Đó là ngành kiến tạo giá trị.

Không chỉ nuôi sống con người, mà còn làm cho con người sống tốt hơn, vùng quê đáng sống hơn và thiên nhiên được tái tạo sau mỗi mùa vụ.

Có lẽ, đó mới là đích đến của một nền nông nghiệp hiện đại. Không phải sản xuất nhiều nhất, mà là tạo ra nhiều giá trị nhất từ chính những gì thiên nhiên đã ban tặng.