Hiểm họa El Niño: Tìm giải pháp thích ứng cho cây cà phê ngay tại vườn

Thật bất ngờ, những giải pháp ứng phó khô hạn từ El Niño hay ngập úng do mưa trái mùa qua tư vấn và khai mở của chuyên gia nông nghiệp, lại được tìm thấy ngay trong chính khu vườn của người nông dân.

**Lời giải **El Niño đi ngược thói quen canh tác truyền thống

Tại workshop "Bảo vệ Robusta trước thời tiết cực đoan" do báo *Tuổi Trẻ *tổ chức tại xã Đak Đoa, Gia Lai, ngày 3-11, những nông dân nhiều năm kinh nghiệm chăm trồng cây cà phê không khỏi ngỡ ngàng khi tiếp cận kiến thức mới về loài cây tưởng chừng quá quen thuộc này.

Gia đình ông Ngluy (43 tuổi), trú thôn Ngol, xã Đak Đoa, có 2 ha cà phê, được trồng dần từ năm 1996 tới nay. Mấy năm qua, thời tiết mưa nắng thất thường, cây cà phê vì vậy mà năng suất không ổn định.

Dù vậy, cũng như hàng ngàn nông dân khác trong vùng, cách thức canh tác của ông mấy chục năm qua gần như không thay đổi: chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và làm theo người làng.

Phải đến hôm nay, ông Ngluy mới hiểu rằng có những cách chăm cây bà con thực hành hàng chục năm qua gần như vô nghĩa. Nếu không nói là làm suy giảm sức chống chịu của cây cà phê trước biến đổi khí hậu.

Đó là, cứ sau mỗi vụ thu hoạch, nông dân lại thi nhau ra vườn cắt tỉa cành cho gọn vì trông… vướng víu. Hay trước mỗi đợt vào phân bón lại cào bóc sạch lớp cỏ và lá mục phủ quanh gốc cây.

Thạc sĩ Nguyễn Quang Ngọc, Giám đốc Viện Khoa học Kỹ thuật Nông - Lâm nghiệp Tây Nguyên - Chi nhánh Gia Lai, bảo rằng đây là thói quen canh tác rất phản khoa học nhưng đã ăn sâu bám rễ trong nếp làm của người nông dân. Và điều này cần phải được thay đổi.

Ông Ngọc cho hay, mỗi cành lá cây cà phê là một nhà máy tổng hợp và sản xuất năng lượng từ chất dinh dưỡng hút được trong đất và quá trình quang hợp. Khi cây khỏe, có nhiều cành lá, quá trình này sẽ tích tụ và giải phóng thông qua hoạt động ra hoa và kết trái. Việc hạn chế can thiệp và cành luôn mang lại khối lượng thu hoạch tối đa.

Ngoài ra, bản thân cây cà phê đã có cơ chế tự động sắp xếp và chọn lọc cành. Khi một cành mọc ở vị trí không phù hợp, nó sẽ tự chết đi để nhường không gian cho những cành khác. Do đó, thói quen cắt cành của nông dân theo cách làm truyền thông chỉ dẫn tới tốn thêm công sức chăm sóc mà lại làm giảm hiệu quả thu hoạch.

Tương tự, thói quen dọn sạch thảm thực vật phủ quanh gốc khiến cây cà phê trở nên nhạy cảm với biến đổi thời tiết, mất khả năng giữ ẩm lẫn thoát nước. Ngược lại, nông dân cần duy trì thảm cỏ và mùn thực vật phủ quanh gốc cây.

Việc này mang tới nhiều lợi ích bất ngờ: giữ được môi trường sinh thái và độ ẩm cho cây trong mùa khô hạn. Vào mùa mưa, nước sẽ thoát tốt qua bộ rễ, chống được ngập úng. Bộ rễ cỏ khi chết đi để lại hàng ngàn lỗ nhỏ li ti, chính là đường dẫn phân bón hiệu quả nhất, đưa dinh dưỡng trực tiếp đến gốc cà phê khi vào đợt tưới.

Chuyên gia này còn khuyến nghị bà con bên cạnh giữ thảm phủ gốc, cần trồng xen cây tạo bóng như hồ tiêu, cây gỗ hoặc cây ăn trái để chống khô hạn và tạo thêm nguồn thu phụ cho vườn. Điều này đặc biệt hữu ích khi mùa vụ tới dự kiến toàn vùng sẽ trải qua một đợt El Niño lớn nhất trong 30 năm qua.

Ông Ngọc dẫn chứng, năm nay mùa mưa Tây Nguyên kết thúc rất sớm. Một số vùng tại Kon Tum cũ, người dân đã bắt đầu vụ tưới để cứu hạn cho cây cà phê. Tuy nhiên, các chuyên gia dự báo cao điểm khô hạn bắt đầu từ tháng 12 tới tháng 4-2027.

Ứng dụng công nghệ và quy trình phân bón thích hợp cho cây trồng

Trong chương trình, ông Nguyễn Long Phúc, chuyên viên Ban Marketing, Tổng Công ty phân bón Dầu khí Cà Mau - PVFC, mang tới cho nông dân các giải pháp kỹ thuật quản lý vườn và giải pháp dinh dưỡng thông qua quy trình phân bón và ứng dụng công nghệ theo dõi vườn cây qua app 2Nông.

Theo ông Phúc, app 2Nông có nhiều chức năng hỗ trợ tích cực cho hoạt động canh tác và theo dõi phòng chống sâu bệnh cây cà phê.

Bao gồm cung cấp hướng dẫn kỹ thuật như: tưới nước, bón phân, cẩm nang chăm sóc sâu bệnh. Ghi nhận lịch sử chăm sóc để theo dõi, đánh giá, điều chỉnh kế hoạch sản xuất. Ghi nhận nhật ký canh tác, giúp nông dân đáp ứng các tiêu chuẩn sản xuất sạch.

Ngoài ra, ứng dụng cũng cập nhật giúp nông dân tình hình thời tiết, lượng mưa, tình khô hạn. Đặc biệt là công nghệ chẩn đoán sâu bệnh bằng AI qua nhận diện hình ảnh, giúp bà con không phải đoán mù khi cây có dấu hiệu bệnh.

Không chỉ vậy, thông qua app 2 Nông, nông dân còn quản lý được năng suất cây trồng theo mùa vụ, quản lý vật tư nông nghiệp cho vườn. Lập bản đồ sâu bệnh và bản đồ dinh dưỡng để nhận diện, bón phân hợp lý, tối ưu năng suất.

Sau buổi tập huấn và thực hành tại vườn, ông A Hiên (53 tuổi), trú thôn 1, xã Đak Đoa, bảo những kiến thức mới thu nhận được là hết sức giá trị và khẳng định sẽ áp dụng cho 2ha cà phê của gia đình.

Theo A Hiên, để thích ứng và phát triển bền vững, không còn cách nào khác ngoài việc học hỏi, áp dụng khoa học kỹ thuật, đổi mới quy trình canh tác.

Nông dân này cũng cho hay kể từ mùa vụ 2025 gia đình đã chuyển sang sử dụng đạm Cà Mau cho vườn cà phê với khối lượng khoảng 3 tấn và ghi nhận hiệu quả bước đầu khá tích cực: Cây phát triển khỏe, cho năng suất cao và bền sức.

Từ đó, ông A Hiên khẳng định sẽ gắn bó lâu dài với thương hiệu đạm Cà Mau để đồng hành cùng vườn cà phê của gia đình.