Hợp tác xã trong kỷ nguyên mới - Chủ thể kiến tạo giá trị, nâng tầm nông nghiệp Việt Nam

Nông sản Việt Nam đã hiện diện tại nhiều thị trường trên thế giới, nhiều ngành hàng đã khẳng định vị thế quốc tế. Nhưng phía sau những thành tựu đó, sản xuất nhỏ lẻ, liên kết chưa bền vững vẫn là điểm nghẽn; người nông dân ở nhiều nơi vẫn đứng ở khâu có giá trị gia tăng thấp trong chuỗi.

Muốn chuyển từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp, trước hết phải giải quyết bài toán tổ chức lại sản xuất.

Trong quá trình đó, hợp tác xã phải vươn lên trở thành chủ thể kiến tạo giá trị, kết nối thị trường và nâng cao vị thế của người nông dân.

Tổ chức lại sản xuất - yêu cầu căn bản của giai đoạn mới

Nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước một cuộc chuyển đổi sâu sắc: từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp; từ sản xuất nhỏ lẻ sang chuỗi giá trị; từ khai thác tài nguyên sang sử dụng hiệu quả tài nguyên; từ tăng trưởng dựa nhiều vào đầu vào sang tăng trưởng xanh, phát thải thấp, dựa ngày càng nhiều hơn vào tri thức, công nghệ và giá trị gia tăng.

Sản phẩm của chúng ta đã đi vào thị trường toàn cầu, nhưng tổ chức sản xuất ở nhiều nơi vẫn còn phân tán. Giá trị của chuỗi ngày càng lớn, nhưng phần giá trị người sản xuất trực tiếp được hưởng chưa phải lúc nào cũng tương xứng.

Điểm nghẽn vì vậy không chỉ nằm ở kỹ thuật sản xuất, mà ngày càng nằm ở năng lực tổ chức sản xuất và kết nối thị trường.

Một hộ nông dân riêng lẻ khó tự mình xây dựng vùng nguyên liệu lớn, đầu tư đồng bộ công nghệ, đáp ứng tiêu chuẩn, thực hiện truy xuất nguồn gốc và có đủ vị thế để đàm phán với doanh nghiệp.

Trong một nền nông nghiệp với hàng triệu hộ sản xuất, hợp tác không chỉ là lựa chọn về mô hình tổ chức; đó là phương thức để khắc phục sản xuất nhỏ lẻ, tạo sức mạnh quy mô và nâng cao vị thế của người nông dân trong chuỗi giá trị.

Bởi vậy, cách nhìn về hợp tác xã cũng phải thay đổi.

Hợp tác xã không chỉ là đối tượng của chính sách hỗ trợ; phải trở thành một chủ thể kinh tế quan trọng trong tổ chức lại sản xuất, phát triển kinh tế nông nghiệp, xây dựng nông thôn hiện đại và thực hiện chuyển đổi xanh.

Theo đó, thước đo phát triển cũng phải thay đổi.

Đích đến không phải là có nhiều hợp tác xã hơn, mà là có nhiều hợp tác xã thực sự mạnh hơn.

Mạnh về quản trị, năng lực tổ chức sản xuất và kết nối thị trường; quan trọng hơn, phải tạo thêm giá trị, nâng cao thu nhập và vị thế cho thành viên.

Nhà nước không làm thay hợp tác xã, mà tập trung kiến tạo thể chế, tháo gỡ điểm nghẽn và tạo môi trường phát triển. Hợp tác xã phải tự chủ, đổi mới quản trị, thích ứng với thị trường và lấy lợi ích thành viên làm trung tâm.

Nhà nước kiến tạo - Hợp tác xã tự chủ - Doanh nghiệp liên kết - Thị trường dẫn dắt - Thành viên là trung tâm.

Từ hộ sản xuất nhỏ đến vùng nguyên liệu và chuỗi giá trị

Một trong những điểm nghẽn lớn của nông nghiệp Việt Nam là sản xuất còn nhỏ lẻ, phân tán. Nhiều ngành hàng có tiềm năng nhưng vẫn thiếu chủ thể đủ năng lực tập hợp người dân, tổ chức sản xuất đồng nhất theo tiêu chuẩn và liên kết bền vững với doanh nghiệp.

Hợp tác xã cần trở thành hạt nhân tổ chức vùng nguyên liệu và cầu nối giữa nông dân với doanh nghiệp, thị trường.

Thông qua hợp tác xã, những nguồn lực phân tán về đất đai, lao động, vốn và công nghệ có thể được tập hợp trên cơ sở hợp tác mà vẫn bảo đảm quyền, lợi ích của từng hộ nông dân.

Nhưng tư duy về vùng nguyên liệu cũng phải thay đổi.

Vùng nguyên liệu không chỉ là một không gian sản xuất; phải trở thành một không gian kinh tế được tổ chức.

Không phải chỉ “có vùng nguyên liệu”, mà phải có vùng nguyên liệu đạt chuẩn, ổn định và có thị trường; có hợp tác xã nòng cốt, doanh nghiệp liên kết, tiêu chuẩn sản xuất, truy xuất nguồn gốc, hạ tầng và logistics; có cơ chế chia sẻ hài hòa lợi ích và rủi ro giữa nông dân - hợp tác xã - doanh nghiệp.

Khi đó, chúng ta mới có thể chuyển mạnh từ “sản xuất cái mình có” sang “tổ chức sản xuất sản phẩm thị trường cần, theo tiêu chuẩn thị trường yêu cầu”.

Đây cũng là bước chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế nông nghiệp.

Cùng với tổ chức vùng nguyên liệu, hợp tác xã của giai đoạn mới không thể chỉ quản trị bằng kinh nghiệm. Phải từng bước chuyển sang:

Quản trị bằng dữ liệu - Sản xuất bằng quy trình và tiêu chuẩn - Kinh doanh theo tín hiệu thị trường.

Chuyển đổi số phải gắn với chuyển đổi xanh; giúp hợp tác xã tổ chức sản xuất hiệu quả hơn, truy xuất được nguồn gốc, sử dụng tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải, tái sử dụng phụ phẩm và đáp ứng ngày càng tốt hơn các tiêu chuẩn của thị trường.

Qua đó, người nông dân không chỉ tiếp cận công nghệ và thị trường, mà còn có cơ hội tham gia và thụ hưởng những giá trị mới của kinh tế xanh.

Từ chính sách riêng lẻ đến hệ sinh thái kiến tạo giá trị

Một hợp tác xã muốn phát triển cần đồng thời có vốn, đất đai, công nghệ, nhân lực, hạ tầng và thị trường.

Vấn đề vì vậy không chỉ là có thêm chính sách hay tăng thêm nguồn lực, mà quan trọng hơn là tổ chức chính sách và nguồn lực hiệu quả hơn.

Không thể phát triển hợp tác xã bằng những chính sách riêng lẻ. Phải hình thành một hệ sinh thái phát triển hợp tác xã và kiến tạo giá trị.

Trong hệ sinh thái đó, Nhà nước kiến tạo thể chế và điều phối nguồn lực; địa phương tổ chức thực hiện; hợp tác xã tổ chức sản xuất; doanh nghiệp đầu tư, liên kết và kết nối thị trường; ngân hàng cung cấp vốn; nhà khoa học và doanh nghiệp công nghệ cung cấp tri thức, công nghệ; Liên minh Hợp tác xã Việt Nam đại diện, kết nối và đồng hành cùng hợp tác xã.

Cần chuyển từ cách làm “mỗi chương trình hỗ trợ một phần việc” sang cách tiếp cận tích hợp:

Một chuỗi giá trị - Một vùng nguyên liệu - Một hợp tác xã nòng cốt - Một gói nguồn lực tích hợp.

Nguồn lực Nhà nước phải đóng vai trò vốn mồi, dẫn dắt và kích hoạt, từ đó huy động mạnh hơn nguồn lực của doanh nghiệp, tín dụng, hợp tác công tư và xã hội.

Cùng với tổ chức lại nguồn lực phải tạo đột phá về con người.

Nông nghiệp Việt Nam cần hình thành một thế hệ doanh nhân hợp tác xã - những người không chỉ biết quản lý một tổ chức, mà phải có tư duy kinh doanh, hiểu thị trường, tài chính và công nghệ; biết quản trị rủi ro, tổ chức chuỗi giá trị và kết nối các nguồn lực để tạo thêm giá trị cho thành viên.

Bởi suy cho cùng, thước đo cuối cùng của một hợp tác xã không phải là hợp tác xã lớn đến đâu, mà là hợp tác xã tạo thêm được bao nhiêu giá trị cho thành viên và cộng đồng.

Nâng tầm hợp tác xã - nâng cao vị thế người nông dân

Đến năm 2031, điều quan trọng không chỉ là số lượng hợp tác xã tăng lên, mà phải hình thành được một thế hệ hợp tác xã mới: không nhỏ bé về tư duy, không đơn giản về quản trị, không đứng ngoài chuỗi giá trị, không đứng ngoài chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, không thụ động trông chờ vào hỗ trợ của Nhà nước.

Đó phải là những hợp tác xã có thành viên thực chất, quản trị chuyên nghiệp, sản xuất theo tiêu chuẩn, kinh doanh theo thị trường, liên kết bền vững và ứng dụng công nghệ.

Nhưng phát triển hợp tác xã không phải là mục tiêu tự thân.

Đích đến cao hơn là thông qua hợp tác xã để tổ chức lại sản xuất, hình thành sức mạnh quy mô, nâng cao năng lực cạnh tranh của nền nông nghiệp và nâng cao vị thế của người nông dân trong chuỗi giá trị.

Người nông dân không thể mãi chỉ đứng ở đầu chuỗi, sản xuất rồi bán nguyên liệu. Phải từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, có tiếng nói lớn hơn trên thị trường và được hưởng phần giá trị tương xứng hơn từ sản phẩm mình tạo ra.

Khi người nông dân mạnh hơn, hợp tác xã mới thực sự mạnh. Khi hợp tác xã mạnh hơn, chuỗi giá trị mới bền vững. Và khi hàng triệu hộ nông dân được tổ chức tốt hơn, nông nghiệp Việt Nam mới có thể chuyển từ lợi thế của từng người sản xuất thành sức mạnh của một nền kinh tế nông nghiệp được tổ chức, hiện đại và có sức cạnh tranh cao.

Trong giai đoạn mới, hợp tác xã vì vậy không chỉ là nơi “hợp tác để cùng sản xuất”.

Hợp tác để cùng làm chủ thị trường; hợp tác để cùng tạo ra giá trị; hợp tác để cùng phát triển và cùng thụ hưởng thành quả của phát triển.

Đó chính là vai trò và sứ mệnh mới của hợp tác xã trong quá trình xây dựng nền nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh; góp phần nâng tầm nông nghiệp Việt Nam và xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, phát triển bền vững.