Kéo dài giá trị cây sen sau mỗi mùa hoa

Lưỡi dao đi sâu thêm một chút, sợi tơ đứt. Chậm tay vài giây, nhựa trong cuống sen khô lại. Kéo không đều, những sợi mảnh gần như không nhìn rõ bằng mắt thường, không thể nối thành sợi đủ dài để đưa lên khung dệt.

Nghệ nhân Phan Thị Thuận, xã Hồng Sơn (Hà Nội) đã mất nhiều ngày như vậy bên những bó cuống sen. Có ngày ngồi từ sáng đến tối mà không thu được kết quả. Đến cuối năm 2017, bà mới rút và se được tơ sen, hoàn thiện tấm lụa dệt từ 100% tơ sen một năm sau đó. Đến 2019, sản phẩm được chọn làm quà tặng của Việt Nam tại Hội nghị Thượng đỉnh G20 tại Nhật Bản.

Câu chuyện cho thấy cách nhìn khác về cây sen. Giá trị của nó không còn ở việc 1ha thu được bao nhiêu hoa hay hạt mà là một vùng sen có thể tạo ra bao nhiêu sản phẩm, nghề nghiệp và dịch vụ. Đó cũng là bài toán ngành hàng sen đang phải giải. Từ một cây trồng quen thuộc, được khai thác manh mún, làm thế nào phát triển thành chuỗi kinh tế mà mỗi phần của cây sen đều có giá trị là bài toán đang đặt ra.

Chuỗi giá trị đa tầng

Gần như toàn bộ các phần trên cây sen đều có thể sử dụng. Hoa để cắm, ướp trà. Hạt, củ, ngó làm thực phẩm. Lá, tâm sen và các bộ phận khác làm nguyên liệu chế biến. Đồng sen tạo cảnh quan cho du lịch, giáo dục và trải nghiệm.

PGS.TS Đặng Văn Đông, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả gọi đây là chuỗi giá trị đa tầng. Tầng đầu tiên là sinh khối - hoa, hạt, ngó, củ, lá, tâm và gương sen. Sau đó là chế biến thành trà, đồ uống, bánh. Tiếp đến là nghề thủ công như tơ sen, hoa nghệ thuật, rồi dịch vụ tham quan, trải nghiệm. Cuối cùng là văn hóa, thương hiệu, sinh thái.

Để có chuỗi như vậy, điều thay đổi trước tiên bắt đầu từ giống. Sau nhiều năm lai tạo, tuyển chọn và đánh giá, Viện đã chọn tạo được 7 giống sen gồm SH01, SH02, SC01, SC02, SC03, SC04 và SC05. Đầu tháng 8/2026, tại Hợp tác xã Hoa sen Vân Đài (Hưng Yên), những giống này được đánh giá ngoài đồng ruộng về tính khác biệt, đồng nhất và ổn định. Một số giống còn thể hiện khả năng sinh trưởng khỏe, thích nghi tốt, hoa đa dạng màu sắc, năng suất và chống chịu sâu bệnh tốt.

Ý nghĩa của việc có nhiều giống không chỉ nằm ở thêm màu hoa. Hạn chế hiện nay là người trồng có xu hướng dùng một giống cho nhiều mục đích, trong khi giống cho hoa đẹp chưa chắc tối ưu để lấy hạt, giống lấy củ lại yêu cầu khác với giống cho cảnh quan. Cách tiếp cận mới vì thế "đặt hàng" cây sen ngay từ giống. “Trồng để lấy gì, bán cho ai và chế biến thành sản phẩm nào”, ông Đông chia sẻ.

Thử nghiệm được vị chuyên gia mang lên cả vùng cao. Tại xã Trấn Yên (Lào Cai), giống sen mới được đưa lên những chân ruộng khó. Cán bộ kỹ thuật hướng dẫn từ khâu làm đất, xử lý giống, mật độ đến chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh và thu hoạch. Kết quả ban đầu cho thấy sen thích nghi khá. Người dân từ chỗ dè dặt đã bắt đầu đề nghị được tiếp nhận quy trình và mở rộng sản xuất.

Quy mô còn nhỏ, nhưng thử nghiệm này đáng chú ý bởi sen không còn mặc định là câu chuyện của đồng bằng. Thay vào đó, "4 nhà" cùng đồng hành. Khoa học cung cấp giống và quy trình, chính quyền hỗ trợ, hợp tác xã tổ chức, nông dân trực tiếp sản xuất.

Hà Nội thậm chí tiến thêm một bước. Năm nay, Trung tâm Khuyến nông Thành phố triển khai trồng 20ha sen tại 2 xã, sử dụng giống Bách Diệp hồng và sen Mặt Bằng. Người tham gia được hỗ trợ 50% giống. Tại Chuyên Mỹ, giống Bách Diệp hồng đạt khoảng 30.000 bông/hecta, lợi nhuận dự kiến từ 40 - 80 triệu đồng/ha trong năm đầu, giá thu mua 3.000 đồng/bông, nếu ướp thành trà sen giá lên tới 30.000 đồng. Tại Ứng Hòa, mỗi hecta có thể cho khoảng 2,2 tấn hạt tươi.

Nhiều mô hình chưa tạo thành ngành hàng

Nhiều tiềm năng nhưng Việt Nam hiện chưa có hệ thống thống kê quốc gia riêng, cập nhật thường niên, đầy đủ về diện tích, sản lượng, cơ cấu mục đích sử dụng, số làng nghề, doanh thu chế biến hay doanh thu du lịch từ sen. PGS.TS Đặng Văn Đông thừa nhận, ngay dữ liệu diện tích giữa các địa phương cũng chưa thể cộng lại thành số thống nhất.

Sản xuất ở nhiều nơi còn nhỏ lẻ, diện tích thay đổi theo giá. Nguồn giống chưa đồng bộ. Vùng trồng chưa phân rõ lấy hoa, hạt, củ, ngó hay làm cảnh quan. Quy trình canh tác, bảo quản, truy xuất nguồn gốc còn thiếu. Liên kết nông dân - hợp tác xã - doanh nghiệp chưa bền chặt. Nhiều sản phẩm mới dừng ở sơ chế. Du lịch sen mới dừng ở vài tuần hoa nở và chụp ảnh...

Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn Lê Đức Thịnh nhìn thẳng vấn đề này và đặt ra hướng đi: thay vùng trồng đơn chức năng bằng hệ sinh thái. Ở đó, hợp tác xã tổ chức vùng nguyên liệu; doanh nghiệp tham gia từ khi thiết kế sản phẩm thay vì chờ tới mùa mới đến mua; viện, trường cung cấp giống và quy trình, còn địa phương lo hạ tầng và không gian phát triển.

Du lịch cũng phải vượt khỏi chiếc vé vào đồng chụp ảnh. Một chuyến đi có thể bắt đầu bằng ngắm sen, nghe chuyện làng, tự hái hoặc ướp trà, ăn món sen rồi mua sản phẩm có truy xuất nguồn gốc. Mùa sen kết thúc vẫn có thể tổ chức lớp ướp trà, nấu món sen, xem nghề thủ công hay trải nghiệm cây vụ đông.

Ở đầu kia của chuỗi, người thợ thủ công vẫn nặng niềm trăn trở. Nghệ nhân Phan Thị Thuận bảo, điều bà lo nhất với tơ sen là thiếu người tiếp tục làm nó. Rút tơ chậm, khó, trong khi người trẻ có nhiều lựa chọn việc làm khác. "Học để biết khác với gắn bó cả đời. Muốn giữ nghề, trước hết nghề phải tạo được thu nhập", bà tâm sự.

Bà muốn có dụng cụ rút tơ nhanh hơn, cách giữ cuống tươi lâu hơn, kỹ thuật nối và se đều hơn. Nhưng phần tinh tế nhất vẫn nằm trong bàn tay người thợ. Bên cạnh chiếc khăn 100% tơ sen đắt giá, bà nghĩ tới sản phẩm kết hợp tơ sen - tơ tằm, phụ kiện, tranh dệt… để có nhiều mức giá hơn, bán được cho nhiều người hơn. Và bà hình dung một không gian ở thôn Phùng Xá - nơi khách có thể ngắm sen, tự rút sợi, đứng bên khung dệt và nghe kể về những lần người thợ cắt hỏng hàng bó cuống.

Ở đó, giá trị của sen không kết thúc sau mỗi mùa hoa. Nó tiếp tục trên khung cửi, trong ấm trà, xưởng chế biến, gian hàng OCOP, bữa ăn hay chuyến du lịch. Và cũng như sợi tơ mảnh phải được kéo khỏi cuống sen khi còn tươi, cơ hội của ngành hàng sen phụ thuộc lớn vào việc nối những mắt xích đang rời rạc.

Ở mô hình tại Hưng Yên, trên khoảng 5ha, Hợp tác xã Vân Đài khai thác hoa, hạt, ngó, củ, kết hợp trải nghiệm đồng sen và luân canh hoa. Nhờ đó tạo việc làm cho 12 - 25 lao động, có 3 sản phẩm OCOP, đón khoảng 10.000 lượt khách và xuất khoảng 2 tấn củ sen sang Nhật Bản. Tổng doanh thu của cả hệ thống ước khoảng 500 - 600 triệu đồng/ha/năm trong điều kiện tổ chức tốt.