Khi đất mất ‘điểm tựa’

Những vết cắt trên sườn dốc

Cuối tháng 7, những cơn mưa đầu mùa phủ kín đèo Prenn, cửa ngõ phía Nam dẫn vào Đà Lạt. Dọc sườn đèo, tiếng máy xúc hòa cùng tiếng khoan cắt taluy vang vọng giữa núi rừng. Từng gầu máy liên tục bóc dỡ đất đá, giật cấp mái dốc nhằm loại bỏ nguy cơ sạt lở trước khi những đợt mưa lớn tiếp theo xuất hiện.

Theo đơn vị thi công, việc xử lý gặp nhiều khó khăn bởi địa hình hiểm trở, mái taluy cao, nhiều vị trí máy móc khó tiếp cận. Dù vậy, tiến độ vẫn được đẩy nhanh để sớm hoàn thành, bảo đảm giao thông được thông suốt trong mùa mưa.

Đứng quan sát công nhân làm việc bên sườn đèo, anh Nguyễn Quang Nhật, người dân phường Xuân Hương - Đà Lạt, không giấu được trăn trở. Gần như ngày nào anh cũng đi qua đèo Prenn để đến xã Hiệp Thạnh làm việc nên mọi biến động trên tuyến đường đều gắn với sự an toàn của bản thân.

"Đến nay, các ngành chức năng đã xử lý nên việc đi lại thuận lợi hơn trước. Nhưng cứ mưa lớn là người dân không khỏi lo lắng. Chúng tôi mong tỉnh tiếp tục kiểm tra, bảo dưỡng thường xuyên và có giải pháp lâu dài để người dân yên tâm lưu thông", anh Nhật chia sẻ.

Không riêng đèo Prenn, trên các tuyến quốc lộ 20, 27, 28, 28B cùng các đèo D'Ran, Gia Bắc, Sông Pha... nhiều điểm taluy nguy hiểm cũng đang được gia cố, khơi thông hệ thống thoát nước và xử lý mái dốc. Sau mỗi trận mưa lớn, cuộc chạy đua với thời gian lại bắt đầu, bởi chỉ một điểm sạt lở cũng có thể chia cắt giao thông, ảnh hưởng đến vận chuyển nông sản và đe dọa an toàn của người dân.

Từ thực tế trên có thể thấy, mưa lớn là yếu tố trực tiếp kích hoạt sạt lở. Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia địa chất, điều đáng lo hơn là nhiều mái dốc đã tích tụ rủi ro từ trước do những tác động lên địa hình tự nhiên. Khi sườn đồi bị cắt xẻ, lớp phủ thực vật bị suy giảm hoặc hệ thống thoát nước không còn bảo đảm, trạng thái cân bằng của đất sẽ dần bị phá vỡ. Chỉ cần một đợt mưa kéo dài, những khu vực vốn đã "yếu" rất dễ xảy ra trượt lở.

Đánh giá của UBND tỉnh Lâm Đồng cũng cho thấy, bên cạnh tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu với các đợt mưa cực đoan, nhiều hoạt động trong quá trình phát triển như san gạt mặt bằng, thay đổi địa hình, suy giảm thảm phủ thực vật và sử dụng đất chưa phù hợp đang góp phần làm gia tăng nguy cơ sạt lở ở nhiều khu vực.

Địa hình đổi thay, rủi ro gia tăng

Nếu trên các tuyến đèo sạt lở đe dọa người tham gia giao thông thì dọc sông Krông Nô, từng mét đất sản xuất lại âm thầm biến mất sau mỗi mùa mưa. Dòng sông từng bồi đắp phù sa cho những cánh đồng màu mỡ nay đang trở thành nỗi ám ảnh của nhiều hộ dân khi liên tục khoét sâu vào bờ, cuốn theo đất đai, cây trồng và cả sinh kế.

Tại thôn Quảng Hà, xã Nâm Nung (tỉnh Lâm Đồng), những hàm ếch ăn sâu vào bờ sông kéo dài hàng trăm mét. Nhiều gốc cà phê, sầu riêng, hồ tiêu nằm chênh vênh bên mép nước. Có nơi chỉ sau một đêm mưa lớn, cả một khoảng đất rộng đã biến mất.

Gia đình ông Lý Văn Chương là một trong những hộ chịu thiệt hại nặng nề. Trước đây, gia đình có gần 1 ha đất sản xuất. Thế nhưng, từ năm 2010 đến nay, bờ sông Krông Nô liên tục sạt lở, mỗi năm lại mất thêm một phần đất. Đến nay, diện tích còn lại chỉ khoảng 1.500m².

Theo ông Chương, những đợt nước lên xuống kết hợp mưa lớn khiến chân bờ bị khoét sâu. Ông cũng cho rằng hoạt động hút cát phía dưới đã làm dòng chảy thay đổi, khiến nhiều đoạn đất phía trên mất liên kết và sụp xuống từng mảng.

"Đất mất thì sinh kế cũng mất theo. Gia đình còn khoản vay hơn 300 triệu đồng đầu tư sản xuất. Chúng tôi chỉ mong sớm có giải pháp để người dân còn giữ được đất hoặc có điều kiện ổn định cuộc sống ở nơi khác", ông Chương chia sẻ.

Câu chuyện của gia đình ông Chương không phải là trường hợp cá biệt. Dọc sông Krông Nô, tình trạng sạt lở đã diễn ra nhiều năm, mỗi mùa mưa lại tiếp tục "ăn" sâu vào đất sản xuất. Có những khu vực, dòng sông đã lấn hàng chục mét chỉ sau vài năm, cuốn theo nhiều diện tích cây trồng lâu năm mà người dân phải mất hàng chục năm gây dựng.

Theo ông Ngân Thanh Hải, Phó Chủ tịch UBND xã Quảng Phú (tỉnh Lâm Đồng), tình trạng sạt lở bờ sông vẫn xảy ra tại một số vị trí, làm ảnh hưởng đến diện tích cây trồng của người dân. Trước thực tế này, UBND xã đã có văn bản kiến nghị các sở, ngành liên quan phối hợp kiểm tra, đánh giá nguyên nhân, hỗ trợ người dân khắc phục thiệt hại và xử lý nghiêm các tổ chức, cá nhân nếu phát hiện có vi phạm.

"Ngoài ra, địa phương thường xuyên tuyên truyền, hướng dẫn người dân thực hiện đúng quy định khi cải tạo đất sản xuất; đồng thời tăng cường kiểm tra, yêu cầu các đơn vị khai thác cát và các nhà máy thủy điện trên địa bàn chấp hành nghiêm quy định của pháp luật, vận hành điều tiết nước đúng quy trình. Xã cũng thường xuyên rà soát các khu vực có nguy cơ cao để kịp thời cảnh báo người dân", ông Hải nói thêm.

Theo đánh giá của UBND tỉnh Lâm Đồng, bên cạnh tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu với các đợt mưa lớn có cường suất cao, địa hình đồi núi dốc, nền đất bazan dễ bão hòa nước và cấu trúc địa chất phức tạp, nhiều yếu tố do con người cũng đang làm gia tăng rủi ro.

Trong quá trình phát triển, không ít khu vực được san gạt để mở đường, xây dựng khu dân cư hoặc cải tạo đất phục vụ sản xuất nông nghiệp. Khi các sườn dốc bị cắt xẻ nhưng chưa được gia cố đồng bộ, hệ thống thoát nước tự nhiên bị thay đổi, mái taluy dễ mất ổn định. Cùng với đó, việc xây dựng trên nền đất yếu, lấn chiếm hành lang sông, suối, tác động đến dòng chảy tự nhiên và một số hoạt động khai thác tài nguyên chưa phù hợp cũng làm gia tăng nguy cơ sạt lở.

Một yếu tố khác được các cơ quan chuyên môn đặc biệt lưu ý là diện tích rừng đầu nguồn ở một số khu vực tiếp tục chịu áp lực. Khi thảm thực vật bị suy giảm, khả năng giữ đất, giữ nước và điều tiết dòng chảy tự nhiên cũng giảm theo.

Cùng với việc đầu tư khắc phục các điểm sạt lở, điều quan trọng hơn là phải kiểm soát chặt việc sử dụng đất, bảo vệ rừng đầu nguồn. Chỉ khi giữ được "điểm tựa" của đất, mới có thể giảm thiểu rủi ro và bảo vệ an toàn lâu dài cho người dân cũng như hạ tầng phát triển.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, Lâm Đồng ghi nhận 7 đợt mưa lớn kèm dông, lốc; làm 1 người tử vong, 2 người bị thương, 168 căn nhà hư hỏng, hơn 412ha cây trồng bị ảnh hưởng và nhiều công trình hạ tầng xuống cấp. Sau thiên tai năm 2025, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã tham mưu UBND tỉnh hỗ trợ gần 53,8 tỷ đồng để khôi phục sản xuất nông nghiệp cho 19 địa phương.