Không thể ứng phó kiểu thờ ơ với sốt xuất huyết

Sốt xuất huyết đã được ghi nhận gần 60 nghìn ca mắc bệnh ở các tỉnh khu vực phía Nam và đã có 10 trường hợp tử vong, trong 6 tháng vừa qua! Bác sĩ chuyên khoa 2 Nguyễn Thành Dũng, Giám đốc Bệnh viện Bệnh nhiệt đới TP.HCM cung cấp con số thống kê như vậy.

Cũng là một người hoạt động trong ngành y tế, điều tôi lo ngại nhất trong mùa sốt xuất huyết không chỉ là số bệnh nhân nhập viện tăng lên, mà còn là tâm lý chủ quan của cộng đồng. Nhiều người vẫn nghĩ sốt xuất huyết là một bệnh “sốt vài ngày rồi khỏi”, trong khi thực tế bệnh có thể diễn biến rất nhanh, đặc biệt ở trẻ em, người lớn tuổi, phụ nữ mang thai và những người có bệnh nền.

Sốt xuất huyết Dengue là bệnh truyền nhiễm do virus Dengue gây ra, lây truyền chủ yếu qua muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus, trong đó muỗi vằn Aedes aegypti là véc-tơ quan trọng. Đây không phải là bệnh lây trực tiếp từ người sang người qua tiếp xúc thông thường. Một con muỗi hút máu người đang mang virus, sau đó truyền virus sang người khác qua vết đốt. Đáng chú ý, muỗi truyền bệnh thường hoạt động mạnh vào ban ngày, vì vậy việc chỉ ngủ màn vào ban đêm là chưa đủ để bảo vệ chúng ta.

Vì sao sốt xuất huyết thường gia tăng vào thời điểm giao mùa? Một trong những nguyên nhân quan trọng là mưa nhiều, nhiệt độ và độ ẩm thuận lợi cho muỗi sinh sản. Nước đọng trong những vật dụng rất nhỏ quanh nhà như chậu cây, xô, thùng chứa nước, chai lọ, lốp xe cũ, máng nước, hộp nhựa hoặc những góc khuất có thể trở thành nơi muỗi đẻ trứng. Tại Việt Nam, sốt xuất huyết thường đạt đỉnh trong khoảng tháng 6 đến tháng 10 hằng năm, và phần lớn ca bệnh cũng như tử vong tập trung ở khu vực miền Trung và miền Nam.

Tuy nhiên, thời tiết chỉ là một phần của câu chuyện. Môi trường sống của con người mới là yếu tố quyết định chúng ta có tạo điều kiện cho muỗi sinh sôi hay không. Đô thị hóa nhanh, dân cư đông, nhiều công trình xây dựng, nhà trọ, khu dân cư có mật độ cao, hệ thống thoát nước chưa hoàn chỉnh và thói quen tích trữ nước có thể tạo ra vô số ổ sinh sản của muỗi. Một chiếc ly nhựa bỏ ngoài sân, một chậu cây có nước đọng hay một chiếc lốp xe cũ chứa nước mưa tưởng như vô hại nhưng đều có thể trở thành “nhà trẻ” của muỗi vằn.

Điều đáng lưu ý là không thể chống sốt xuất huyết chỉ bằng việc phun hóa chất diệt muỗi. Phun hóa chất có thể giúp giảm nhanh số lượng muỗi trưởng thành trong một khu vực, đặc biệt khi được triển khai đúng kỹ thuật trong ổ dịch, nhưng nếu các dụng cụ chứa nước vẫn còn đó thì chỉ sau một thời gian, quần thể muỗi lại có thể tăng lên. Vì vậy, biện pháp căn bản nhất vẫn là diệt lăng quăng, bọ gậy và loại bỏ nơi muỗi sinh sản.

Từ góc độ y khoa, tôi muốn nhấn mạnh rằng phòng bệnh sốt xuất huyết phải bắt đầu từ từng căn nhà. Mỗi gia đình nên dành thời gian kiểm tra toàn bộ khu vực trong và quanh nhà ít nhất mỗi tuần một lần. Các dụng cụ chứa nước cần được đậy kín; những vật dụng không cần thiết có khả năng đọng nước phải được thu gom và loại bỏ; chậu cây cần được kiểm tra thường xuyên; các vật chứa nước phải được cọ rửa, thay nước đúng cách. Những nơi không thể loại bỏ nước đọng cần có biện pháp xử lý phù hợp theo hướng dẫn của ngành y tế địa phương.

Bên cạnh đó, mỗi người cần chủ động tránh muỗi đốt bằng cách mặc quần áo dài tay, sử dụng màn khi ngủ, đặc biệt đối với trẻ nhỏ, và dùng các biện pháp xua muỗi phù hợp. Cửa sổ, cửa ra vào có thể sử dụng lưới chống muỗi. Những gia đình có trẻ nhỏ càng cần chú ý vì trẻ có thể chơi ở những khu vực có muỗi mà người lớn không nhận biết được nguy cơ.

Một vấn đề khác mà tôi muốn cảnh báo là đừng tự điều trị sốt xuất huyết một cách tùy tiện. Khi một người đột ngột sốt cao, đau đầu, đau mỏi người, đau sau hốc mắt, buồn nôn hoặc xuất hiện phát ban, cần nghĩ đến khả năng mắc sốt xuất huyết nếu đang trong mùa dịch và sống tại khu vực có lưu hành bệnh. Người bệnh nên được cơ sở y tế thăm khám và theo dõi, đặc biệt khi sốt kéo dài hoặc tình trạng sức khỏe thay đổi.

Điều nguy hiểm là bệnh nhân đôi khi cảm thấy đỡ sốt rồi tưởng rằng đã khỏi. Trong sốt xuất huyết, giai đoạn hết sốt không nhất thiết đồng nghĩa với hết nguy hiểm. Một số trường hợp có thể xuất hiện dấu hiệu cảnh báo như đau bụng nhiều, nôn ói liên tục, lừ đừ hoặc vật vã, chảy máu bất thường, khó thở, tay chân lạnh, tiểu ít hoặc tình trạng mệt mỏi tăng lên. Khi có những dấu hiệu này, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế ngay. Nhất là người cao tuổi và người có bệnh lý nền, có thể diễn biến nặng và cần được theo dõi sát.

Một nguyên tắc quan trọng nữa là không tự ý dùng aspirin hoặc các thuốc chống viêm không steroid như ibuprofen khi nghi ngờ sốt xuất huyết. Bởi lẽ, hành vi ấy có thể làm tăng nguy cơ chảy máu. Việc sử dụng thuốc hạ sốt và các thuốc khác nên theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Người bệnh cũng cần được uống đủ nước theo khả năng và tình trạng lâm sàng, nhưng không nên tự truyền dịch tại nhà.

Từ kinh nghiệm lâm sàng, tôi luôn cho rằng cuộc chiến chống sốt xuất huyết có một nghịch lý: chúng ta thường quan tâm đến bệnh nhân khi họ đã nằm trên giường bệnh, nhưng thời điểm tốt nhất để chống lại bệnh lại là trước khi họ mắc bệnh. Một chiếc thùng nước được đậy kín hôm nay có thể giúp một đứa trẻ không phải nhập viện vài tuần sau đó. Một khu phố sạch những ổ nước đọng có thể ngăn chặn cả một chuỗi lây truyền.